Theologisch elftal Secularisatie

Ook een kleine kerk heeft een roeping

De krimp van de kerken zet door. Hoe erg is dat eigenlijk, vraagt het theologisch elftal zich af. ‘Ik maak me meer zorgen over de vitaliteit van de kerk.’

Afgelopen zaterdag verhaalde Stijn Fens over een lezing die hij had gehouden in een stadsklooster. Hij had daar, zo schreef hij, een galmend verhaal over de desastreuze kerkverlating gehouden, maar de kleine groep aanwezigen bleef er tamelijk onverschillig onder. Na vriendelijk applaus en een gezellige borrel met een paar aanwezigen keerde hij vertwijfeld naar huis. Hij vroeg zich af of hij te somber was geweest. Ze hadden het daar toch goed, die kleine gemeenschap in die middelgrote stad in het oosten van het land?

Somberen

Zijn column roept de vraag op in hoeverre een kleine kerk theologisch gesproken een probleem is. Is het eigenlijk erg dat de kerk steeds meer krimpt, of moeten we er niet zo over somberen? We leggen de vraag voor aan het theologisch elftal.

Bas van der Graaf, predikant en begeleider van pioniersplekken in de Protestantse Kerk, herkent de somberheid van Fens bij zichzelf. “Ik heb de tijd nog meegemaakt, in de Gereformeerde Bond, dat het kerkelijk leven groeide en bloeide. Dat die tijd steeds meer wegraakt, dat voelt voor mij persoonlijk echt als een verlies.

Daarbij ben ik opgegroeid met het idee dat ‘buiten de kerk geen heil is’, zoals Cyprianus ooit zei. Of in de woorden van Calvijn: de kerk is de plek waar mensen het nieuwe leven ontvangen. Ik heb geen enkele behoefte om die overtuiging aan de kant te zetten. Maar ik merk tegelijkertijd dat ik met die overtuiging praktisch heel weinig kan in de context van Amsterdam, mijn werkgebied. In die zin is deze vraag naar de betekenis van ontkerkelijking voor mij een existentiële vraag waar ik geen gemakkelijk antwoord op weet.”

Geen zorgen

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, is ook opgegroeid in Amsterdam. Maar hij heeft daar het gevoel aan overgehouden als katholiek altijd tot een minderheid te hebben behoord. “Volgens Onze Lieve Heer is hij aanwezig waar twee of drie bijeen zijn, dus voorlopig maak ik me geen zorgen. Het gaat in de kerk theologisch gesproken niet om aantallen. Ik maak me eigenlijk meer zorgen over de vitaliteit van de kerk dan om de grootte.

“Als ik naar de samenleving kijk, zie ik heel veel behoeften. Dan zie ik dat veel mensen op jonge leeftijd al burn-out raken en met vragen zitten als: wat wordt er van me gevraagd, wat is mijn betekenis, en hoe ga ik om met mijn eigen­­ tekorten. Typisch vragen uit het hart van de christelijke traditie. Maar ik zie maar weinig besef in de kerk dat dit de context is waarin wij van betekenis kunnen zijn. Noem het een gebrek aan missionair elan.”

Beeld HH

Ondanks het gesomber ziet Van der Graaf wel voordelen aan een kleine kerk in de marge: “Daar ontstaat veel ruimte voor zoekers, en juist in die ruimte kan dan de waarde van het verhaal van de bijbel en christelijke traditie herontdekt worden. Wat dat betreft is mijn werk met pioniersplekken hier in de stad een opgewekt gebeuren aan het worden. De ruimte die daar aan het ontstaan is, vind ik heerlijk. Als ik dat duid in het licht van de bijbel, zie ik nu veel scherper dan vroeger dat het bijbelse ideaal helemaal geen grote dominante kerk is. De kerk is in het Nieuwe Testament toch vooral een teken van iets groters: van Gods koninkrijk dat zal komen. Juist een kerk in de marge kan een betekenis dragen die boven zichzelf uitwijst.”

Borgman: “Volgens het Tweede Vaticaans Concilie is de kerk in Christus teken en instrument van de vereniging met God en de eenheid van het menselijk geslacht. De kerk is er allereerst om iets te markeren: dat we van God en van elkaar zijn. Op grond daarvan kan zij vervolgens ook iets doen. Maar er is in de Nederlandse kerken een enorme neiging tot activisme en een behoefte om relevant te zijn. Voordat je het weet ben je dan anderen naar de mond aan het praten.

Lange adem

“Voor mij is dus de enige uitweg dat we als kerk toegeven niet te weten hoe we verder moeten. We moeten bidden om de Geest en met elkaar in overleg gaan wat we horen en zien en wat ons te doen staat. God laat ons niet in de steek en zijn koninkrijk is nabij. Dus als we dat niet waarnemen, kijken we blijkbaar niet goed. Kerk zijn is op dit moment in Nederland vooral bidden: ‘Heer, leer ons zien!’ In dit gebed zouden kerkelijke leiders, voorgangers en theologen bij elkaar moeten komen. Pas als we toegeven geen weg meer te weten, kan de weg ons vinden.”

Van der Graaf: “Maar op een gegeven moment mag je toch uit die crisis verdergaan? In de pioniersbeweging waarin ik actief ben, zie ik een enorme drive om als kerk in de marge te werken, juist vanuit een diep besef dat de kerk voor iets groters staat. Is dat te activistisch? Misschien is dat ondernemerschap wel meer iets protestants. Katholieken zijn meer van de lange adem. Dat leidt tot een belangrijk besef: zelfs als je met een klein groepje bent, gaat de voorbede door en gaat de liturgie door, voor de hele wereld. Die lange adem heeft iets heel moois. Maar het moet er niet toe leiden dat je het met elkaar goed hebt, en daar tevreden mee bent.

“Nogmaals: in de bijbelse context is het kleine aantal geen probleem. We hoeven geen greep te doen naar iets groots, maar ook als kleine kerk hebben we wél een roeping. Om zout te zijn, om licht te zijn, om uit te gaan en de volkeren tot leerling te maken. Maar als in een gemeenschap alleen maar het idee heerst dat we het leuk hebben met elkaar, en er is geen missionair besef meer, dan blijft het bijbels gezien wel onder de maat.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:
Eerst je geloof en dan de rechtsstaat?

De Tien Geboden zijn voor christenen belangrijker dan de grondwet, was een van de argumenten bij de invoering van een vloekverbod in de gemeente Molenlanden. Kun je religieuze geboden inderdaad boven de wet plaatsen, vraagt het theologisch elftal zich af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden