Interview

Ook de dominee is gevoelig voor een burn-out

Ds Johan het Lam in Harderwijk. Hij schreef een boekje over zijn burn-out. Beeld Werry Crone

In een tijd van krimpende kerken verwachten gemeenten dat hun dominee het tij gaat keren. Dat maakt hen gevoelig voor een burn-out. 

Een beginnende predikant met een burn-out, die zag docent Henk van den Bosch in het verleden zo eens in de paar jaar. Nu heeft hij er élk jaar wel een paar. “Het was incidenteel, nu wordt het structureel”, zegt Van den Bosch. “In toenemende mate staat dit onderwerp bij ons op de radar.”

Van den Bosch was zelf predikant. Sinds tien jaar is hij docent spiritualiteit en beroepsvorming aan de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen. Hij leidt studenten op voor het predikantschap (in de PKN, de Protestantse Kerk in Nederland) en hij is betrokken bij de nascholing van predikanten in de eerste vijf jaar dat zij in een gemeente werken.

Harde cijfers heeft hij niet, ook de PKN en andere kerken houden niet bij hoe vaak dominees uitvallen door een burn-out, de ernstige vermoeidheid en stress waardoor mensen langer dan een half jaar thuiszitten. Onzeker is dus of het domineesbestaan net als bij andere beroepsgroepen in 17 procent van de gevallen leidt tot maandelijkse burn-outklachten, zoals rijksinstituut RIVM heeft berekend. Het Nederlands centrum voor beroepsziekten kan ook niet zeggen of er sprake is van een trend. Daarvoor zijn de aantallen te klein: van de 130.000 ziekmeldingen sinds 1998 zijn er volgens een woordvoerder 39 predikanten die meer dan zes maanden met een burn-out thuiszitten.

De predikant moet het oplossen

Maar of het nou wel of niet toeneemt, in de kerkelijke wereld wordt het wel als een probleem gezien. Wat maakt het domineesbestaan gevoelig voor een burn-out, wat zijn de stressfactoren? Van den Bosch noemt er twee: het beroepskader wordt minder, en de gemeente verwacht meer van de predikant. Dat zit zo: “De kerk vergrijst in een hoog tempo. Dominees krijgen steeds vaker te maken met kerkeraden die niet weten hoe het verder moet, die onzeker zijn, soms in paniek. Ze kijken naar de predikant: die moet het oplossen, zorgen dat er weer meer mensen in de kerk komen. Als die dominee tegemoet probeert te komen aan zulke hoge verwachtingen, dan is de kans groot dat die een burn-out krijgt.”

Ook Florida de Kok merkt dat er een groot beroep wordt gedaan op de dominee om de krimp van de kerk te keren. Zij is predikant-directeur van Ruimzicht, dat dominees begeleidt. Ze wijst erop dat de predikant de enige professional is tussen de vrijwilligers in de kerkeraad, de jeugdclub, het pastoraat. “Aan de dominee wordt minder gezag toegekend dan vroeger, maar er wordt wel meer leiderschap gevraagd, om de kerk door deze moeilijke fase te loodsen. Dat legt druk op de predikant.” 

Als verzwarende factor noemt ze ook dat zeker bij fusie van kerkgemeenschappen de diversiteit van de gelovigen toeneemt. Van evangelisch tot vrijzinnig, traditioneel en vernieuwend, de dominee moet er voor iedereen zijn.

Zestigplussers bij wie ‘energie, animo en plezier wegsijpelen’ zijn volgens haar een risicogroep. Ook parttimers zijn bovengemiddeld gevoelig voor stress. “Want gemeenten zijn zich er vaak niet van bewust dat een dominee voor drie dagen minder kan doen. Parttimers moeten nog scherper op hun agenda letten.”

Grenzen stellen aan het gebakspastoraat

Maar mensen met een volledige betrekking moeten net zo goed grenzen stellen. Ze merkt dat het beeld van de herder die 24 uur per dag klaarstaat voor de gemeente dominees nog wel parten speelt: “Theoretisch weten ze wel dat ze vrije tijd hebben. Maar in de praktijk is dat toch lastig. Het gaat om de zorg voor mensen persoonlijk. Je weet dat je vrij mag zijn, maar als je in de supermarkt iemand tegenkomt die net uit het ziekenhuis is, ben je toch geneigd te vragen hoe het is. Je vindt dat je er moet zijn voor je mensen, maar hoe doe je dat zonder eraan onderdoor te gaan?”

Ook arbeidskundige Jan Frank Vos komt die neiging tot grenzeloosheid ­tegen. Vos werkt bij arbodienst Regiopoortwachters, die de arbeidsmedische begeleiding verzorgt van predikanten uit drie behoudende kerken: de gereformeerd-vrijgemaakte, de Nederlands-gereformeerde en de christelijke-gereformeerde. “Zij werken bijna allemaal vanuit een roeping van God. De dominee werkt altijd, behalve op zaterdagochtend, dat is het idee. In conservatieve kringen wordt meer dan in vrijzinnige verwacht dat de dominee alle verjaardagen en huwelijksjubilea afgaat. Gebakspastoraat, noemen we dat. De predikant en de gemeente staan te weinig stil bij de wederzijdse verwachtingen over de inhoud van het ambt.”

Hij noemt daarnaast wrijving in de gemeente als stressfactor. In deze orthodoxe kerken is veel discussie over de rol van de vrouw en de positie van homoseksuelen. Dat kan gemeenten splijten. Vos: “Als de kerk dreigt te scheuren, moet de dominee geen kant kiezen. Die onderliggende conflicten en onverdraagzaamheid kunnen voor hem heel moeilijk zijn.”

Wat te doen? Grenzen stellen, zeggen deze drie deskundigen. Leren ‘nee’ zeggen. Praten met de kerkeraad en de gemeente. Erop wijzen dat het evangelie leert dat mensen goed voor hun lichaam en geest moeten zorgen. Klaas van der Kamp, als classispredikant in de PKN begeleider van tweehonderd predikanten in de regio Flevoland/Overijssel, heeft op zijn website een stukje gewijd aan burn-out, wat bij een handjevol predikanten in zijn gebied speelt. Verwijzend naar een boekje van ervaringsdeskundige Johan het Lam vat hij het zo samen: “Je moet een beetje een ander mens worden”.

Interview: ‘Zegt Jezus niet dat we moeten opbranden voor het evangelie?’

Johan het Lam: 'Dat willen helpen verwar ik heel gauw met dat het van God móét. Maar ik mag ook even zitten, naar voetbal kijken.'Beeld Werry Crone

Twee dagdelen werken, net als iedereen? Predikant Johan het Lam staarde zijn huisarts sprakeloos aan. Wat een belachelijk advies! Wat voor idee had zijn dokter bij het werk van een dominee? Wist hij niet dat die geen achterwacht heeft, maar 24 uur per dag klaarstaat voor zijn mensen? Dat hij in de ochtend zijn preek voorbereidt, ’s middags een begrafenis leidt en in de avond een gespreksgroep?

Het Lam negeerde het advies. Twee jaar later zat de dominee uit Harderwijk weer bij de dokter. Met een burn-out. Tien maanden moest hij zijn werk in de hervormde wijkgemeente Bethelkerk neerleggen. In het recent verschenen boek ‘Schaap met vijf poten’ beschrijft hij het ziekte- en herstelproces, met commentaar van zijn twee dochters; de een is huisarts, de ander psycholoog in de geestelijke gezondheidszorg.

Nu zou Het Lam niet meer zo stuurs reageren op zo’n doktersadvies. In een toelichting op zijn boek zegt hij dingen als: “Vanaf het moment dat ik twee dagdelen per week werk, kan het ook. Als ik in de ochtend iets heb en in de avond, dan neem ik ’s middags een paar uur vrij. Ik ga minder bij gemeenteleden op bezoek, ik kies beter waar ik heen ga en waarom. Ik krijg er minder klachten over. Ik kom op het goeie moment bij de juiste mensen.”

Het Lam heeft veel reacties van collega’s gekregen op zijn boekje. Sommigen hebben zelf een burn-out gehad, herkennen zijn relaas en ervaren het als een bemoediging: ze zijn niet de enige. Voor anderen werkt het als een spiegel: ze zien dat ze zelf in de gevarenzone zitten en proberen te voorkomen dat ze met ziekteverlof moeten.

‘Predikanten laten zich extra opjagen’

Ook al is de schrijvende dominee ervaringsdeskundige, hij vindt het moeilijk een oorzaak aan te wijzen voor burn-outs bij zijn vakgenoten. En hij heeft er ronduit moeite mee die te zoeken in de torenhoge verwachtingen van de gemeente. “Ja, ik hoor wel van anderen dat het ligt aan de kerk, dat wij dominees alles moeten oplossen en daardoor onderuitgaan. Maar dat klinkt bijna beschuldigend. Soms denk ik dat de gemeente van alles verwacht, en dan valt het heel erg mee. En van een professional mág ook wat verwacht worden. Het is meer: hoe ga ik ermee om?”

Voor dominees geldt dat ook op het vlak van de roeping, zegt hij: “We laten ons allemaal opjagen, door wat er allemaal moet. Maar predikanten laten zich extra opjagen. We doen het werk voor God. Christus wil dat we onszelf helemaal geven en alles voor Hem overhebben. De bijbelse oproep is heel radicaal.”

Praktisch vertaalde zich dat bij hem in het gevoel dat het nooit genoeg is, zo blijkt uit zijn boek. “Zegt Jezus niet dat we moeten opbranden voor het evangelie? Ik zou wel een kaars willen zijn die aan twee kanten brandt”, zegt hij anderhalf jaar voor zijn burn-out tijdens een fietstochtje tegen zijn vrouw. “Bijbels gesproken is er geen speld tussen te krijgen. Maar mijn vrouw zwijgt en ziet er een beetje bezorgd uit.”

‘Ik mag ook even zitten, naar voetbal kijken’

Het Lam heeft geleerd ook theologisch anders te kijken naar die roeping. “Ik laat me leiden door de Heilige Geest. Ik doe wat hij zegt dat ik moet doen, en doe niet wat hij niet zegt. Ik vind veel dingen leuk en ik kan moeilijk nee zeggen. En ik wil mensen helpen die geholpen willen worden, dat is een impuls. Maar dat willen helpen verwar ik heel gauw met dat het van God móét. Dat moet ik uit elkaar halen. Dat doe ik door te bidden: is dit wat ik moet doen, of is het omdat ik geen nee durf te zeggen? Ik ben bereid, maar ik hoef niet alles te doen. Ik mag ook even zitten, naar voetbal kijken. In de Bijbel staat: ‘Mijn last is licht en mijn juk is zacht’. Je draagt een juk, dat wel, maar wat je doet, doe je met vreugde.”

Lees ook:

Dominee, dat bén je, en niet alleen op zondag

Predikant is een zijnsberoep. In ‘Preektijgers, pastores, pioniers’ leggen dominees van diverse pluimage uit wat dat betekent.

Dreigend domineestekort: de helft van de PKN-predikanten gaat de komende tien jaar met pensioen

De helft van de PKN-predikanten gaat de komende tien jaar met pensioen, blijkt uit cijfers die Trouw heeft opgevraagd. Daarmee dreigt een flink predikantentekort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden