ReconstructieKerkscheuring

Ontslagen omdat hij niet naar de ware kerk ging

Cor van der Linden (zittend, midden), rector van het vrijgemaakte Gereformeerd Lyceum in Rotterdam-Kralingen, tussen de leraren die hem in 1970 wegstuurden. Beeld
Cor van der Linden (zittend, midden), rector van het vrijgemaakte Gereformeerd Lyceum in Rotterdam-Kralingen, tussen de leraren die hem in 1970 wegstuurden.Beeld

Een halve eeuw geleden veroorzaakte een scheiding in de vrijgemaakte kerk veel pijn. Zoals bij Cor van der Linden, die werd weggestuurd als rector. Die kerkscheuring wordt nu ongedaan gemaakt. Is dit het moment voor excuses? ‘Met de ogen van nu zeg je: het is stuitend wat er toen is gebeurd.’

De gereformeerde kerken vrijgemaakt en de Nederlands-gereformeerde kerken gaan fuseren, ­jubelen ze. Na een scheiding van ruim 50 jaar komt er in 2023 weer één kerk. Afgelopen maart maakte ­Melle Oosterhuis, bestuursvoorzitter van de vrijgemaakten, zelfs excuses voor de breuk van 1967.

De hereniging wordt in elk geval door één familie met bijzondere belangstelling gevolgd: de Van der Lindens uit, oorspronkelijk, Barendrecht, onder de rook van Rotterdam. Hun vader, de in 1995 overleden Cor van der Linden, moest in 1970, in het kielzog van die kerkscheuring, zijn biezen pakken als rector van het Gereformeerd Lyceum in Rotterdam-Kralingen, een school van vrijgemaakte snit.

Rond de zomer van dat jaar kregen de ouders de volgende brief in de bus: ‘Wij zijn met rector Van der Linden overeengekomen dat hij zijn dienstverband in het nieuwe schoolseizoen niet zal verlengen’.

Iedere ouder wist meteen dat het hier om een gedwongen ontslag ging. Cor van der Linden had immers het vrijgemaakte kerkverband verlaten en was ‘buiten verbander’ geworden, wat nu Nederlands-gereformeerd heet. Zijn ­onvrijwillige vertrek als rector was de apotheose van een conflict dat vier jaar eerder oplaaide in de gereformeerde kerken vrijgemaakt.

Het ware-kerkdenken

Het begon met de zogenoemde Open Brief, die op 31 oktober 1966 werd gepubliceerd. Vijfentwintig prominente vrijgemaakten, merendeels predikanten, uitten daarin forse kritiek op het ware-kerkdenken, dat toen onder vrijgemaakten in zwang was. De vrijgemaakten zouden de enige ware kerk zijn, waarbij iedereen zich moest aansluiten. De rest van de kerken was vals, zeker die waaruit de vrijgemaakten in 1944, na een conflict over de interpretatie van de doop, waren voortgekomen: de Gereformeerde Kerken in Nederland. En juist met die ‘moederkerk’ wilden de Open Brief-schrijvers weer contact.

De Open Brief werd in 1967 afgekeurd door de vrijgemaakte synode, waarna een kerkscheuring op gang kwam. Uiteindelijk belandden van de circa honderdduizend vrijgemaakten zo’n dertigduizend buiten verband. Zij waren het eens met de Open Brief-schrijvers, of gingen ‘gewoon met hun dominee mee’, zoals de Van der Lindens in Barendrecht.

De ruzie spleet niet alleen de kerk. Hele families vielen uiteen en de vrijgemaakte partij GPV ­– een van de voorlopers van de ChristenUnie ­– weigerde voortaan buiten verbanders op de kieslijst.

Op het Gereformeerd Lyceum in Kralingen begon het schoolbestuur steeds luider te roepen om het vertrek van rector Van der Linden. Dochter Ada (65), toen hbs-leerling op dat lyceum, herinnert zich: “Het is uitgedraaid op een soort tribunaal. Via handopsteking bepaalden de leraren of mijn vader mocht blijven. De ene na de andere hand ging de lucht in, ook van collega’s van wie mijn vader altijd had gedacht dat het zijn vrienden waren. Een van de weinige tegenstanders was de jonge geschiedenisleraar Jac. Schaeffer. Voor het overige is vader voor het front van zijn collega’s en vrienden de laan uitgestuurd.”

Cor van der Linden in de jaren zestig. ‘Ik zag hoe geknakt mijn vader was', vertelt zijn dochter Ada. ‘Mijn vader is na zijn ontslag nooit meer de oude geworden.’  Beeld
Cor van der Linden in de jaren zestig. ‘Ik zag hoe geknakt mijn vader was', vertelt zijn dochter Ada. ‘Mijn vader is na zijn ontslag nooit meer de oude geworden.’Beeld

Van der Linden was 54 jaar oud toen hij in 1970 thuis kwam te zitten, na een dienstverband van zo’n acht jaar als rector. Ada vertrok in zijn voetspoor als hbs-leerling. “Ik wilde daar niet meer zijn. Ik zag hoe geknakt vader was. Hij werd stiller en stiller na zijn ontslag. En hij wás al geen prater.”

Haar broer René (61): “Vader had een rechtszaak kunnen aanspannen. Die had hij zeker gewonnen. Maar zo zat hij niet in elkaar. Hij was zachtaardig van karakter, en berustte in zijn lot. Maar hij voelde zich wel lamgeslagen.”

Ada: “Hij is nooit meer de oude geworden. Een jaar lang was hij overspannen, later kwam daar een beroerte bovenop. Een jaar of vijf heeft vader nog gewerkt als conrector op het Comenius College in Capelle aan den IJssel. Daarna ging hij met vervroegd pensioen.”

Hogere ouderbijdrage

Een excuus van het schoolbestuur van het Gereformeerd Lyceum, nu Gereformeerde Scholengemeenschap Rotterdam (GSR), is er nooit gekomen. “We zouden het chique vinden als dat wél zou gebeuren”, zeggen Ada en René van der Linden, “zeker nu beide kerken samengaan.”

Wel is er één keer contact geweest tussen Van der Linden en zijn opvolger Tjebbe van der Leest. René: “Dat was rond 1975. Ik wilde toen, geloof het of niet, mijn havo afmaken op de GSR, omdat ik het niet naar mijn zin had op de middelbare school waar ik toen zat. Ik zie rector Van der Leest nóg komen aanrijden in zijn oude Citroën. Met lood in de schoenen kwam hij bij ons binnen, huppelend ging hij weer naar huis, opgelucht dat hij na vijf jaar eindelijk mijn vader weer eens had gesproken.”

En zo maakte René van der Linden zijn havo-4 en 5 af op de school waar buiten-verband-leraren niet welkom waren, maar buiten-verband-leerlingen wel. René: “Ten minste, als je bereid was een tweemaal zo hoge ouderbijdrage te betalen, want zo waren de regels toen voor hen die geen lid konden worden van de Schoolvereniging, dat wil zeggen: alle buiten-verband-ouders. Ik heb die twee jaar overigens een fijne tijd gehad. Ik had veel vrienden op de GSR.”

Na ruim een halve eeuw weer samen

Na ruim 50 jaar scheiding gaan de gereformeerde kerken vrij­gemaakt en de Nederlands-gereformeerde kerken in 2023 weer ­samen, is de bedoeling.

Ad de Boer, voorzitter van de regiegroep die de fusie begeleidt: “Ik had niet gedacht dit te mogen meemaken. Ik ben er heel dankbaar voor.” Als nieuwe namen scoren Verenigde Gereformeerde Kerken en Nederlandse Gereformeerde Kerken het hoogst.

Rector Van der Leest overleed in 1997, 82 jaar oud. Zijn zoon Cor (74), vrijgemaakt emeritus-predikant in Groningen, denkt en hoopt dat zijn vader nu hoofdschuddend naar het ontslag uit 1970 zou kijken. “Van der Linden was en bleef een zeer gelovig man. Dat wist mijn vader ook. Met de ogen van nu zeg je: het is stuitend wat er toen is gebeurd. Ik vermoed dat mijn vader, tot dan toe leraar Nederlands, het best ongemakkelijk vond om Van der Linden op te volgen. Het werd door sommigen toch gezien als zetelroof.”

In 2009 verruimde de GSR de regels. Naast vrijgemaakten mochten voortaan ook buiten-verbanders, inmiddels Nederlands-gereformeerd geheten, lesgeven op de school.

Huilend op straat

Voor Ad de Boer, in 1969 leraar staatsinrichting onder Van der Linden en later directeur van de EO, was dat reden om de ontslagkwestie uit 1970 weer op de vrijgemaakte agenda te plaatsen. In het Nederlands Dagblad verscheen in 2009 een stuk van zijn hand: mooi die versoepeling, maar we kunnen het verleden niet het verleden laten, dus GSR, doe iets met die pijn.

De Boer (73), sinds 1972 buiten verband: “De breuk in de kerk, het ontslag van Van der Linden en daarbij het royeren van buiten-verband-ouders uit de Schoolvereniging, dat deugt niet voor het aangezicht van God. Buiten-verbanders stonden na hun royement huilend op straat. Hadden ze daarvoor de school mede helpen opbouwen? Alles bij elkaar was het voor mij meer dan voldoende reden om in 1970 mijn leraarschap eraan te geven.”

De Boers oproep in het Nederlands Dagblad leidde ertoe dat GSR-rector Kees Klapwijk de kinderen Van der Linden rond 2009 uitnodigde voor een gesprek. Klapwijk (62): “Vijf van de zeven kinderen heb ik toen om de tafel gehad. Ik wilde hun verhaal horen, en, zo mogelijk, hun pijn voelen. Het is volgens mij een heel waardevolle avond geweest. Ik wil bij deze graag persoonlijk excuses maken voor wat Van der Linden is aangedaan, maar laat ik het meteen goed doen. Ik ga het overkoepelende schoolbestuur erbij betrekken.”

Rectorzoon Cor van der Leest: “Ik denk dat een excuus op zijn plaats is. Het is toch een soort erfzonde die op de schouders van het schoolbestuur ligt. Als nazaat van Tjebbe van der Leest zou ik onder zo’n spijtbetuiging graag mijn persoonlijke handtekening zetten, want ook ik heb een verleden geërfd.”

Lees ook:

Excuses gereformeerd-vrijgemaakten voor kerkscheuring

Uit eigen beweging hebben de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt zaterdag excuses gemaakt voor de besluiten in 1967, die een kerkscheuring tot gevolg hadden met de Nederlands Gereformeerde Kerken. Dat gebeurde zaterdag in Elspeet, in een gezamenlijke vergadering van de twee behoudende kerkgenootschappen, die op weg zijn naar fusie.

De gereformeerd-vrijgemaakte kerken zijn niet langer vrijgemaakt

De gereformeerd-vrijgemaakte kerken verliezen de aanduiding ‘vrijgemaakt’ nu ze gaan fuseren met de iets minder behoudende Nederlands gereformeerden. Met de fusie komt er nog meer vernieuwing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden