Beeld Trouw

ColumnBert Keizer

Ons corona-dilemma: Wie gooien we voor de trolley?

Als ik het goed begrijp zitten we met een ‘trolley-probleem’. Het gaat om een verzonnen situatie in het domein van ethische reflectie: u staat op een brug boven een spoorlijn. Er komt een lege trolley aan razen die de vijf werkers die aan de spoorbaan bezig zijn dreigt te verpletteren. Gelukkig staat er een man naast u en als u die de brug afduwt dan landt hij op de rails, stopt de trolley en u redt vijf levens. Tegen één dode weliswaar. De balans is duidelijk, het scheelt vier levens.

Toch is de overgrote meerderheid van mensen niet bereid om die onfortuinlijke man naar beneden te gooien. Tegenwoordig haalt iedereen daar de hersenen bij, dus zeggen we dat de cortex calcularius (waar u rekent) het hier verliest van de nucleus compassionatus (waar u medelijden voelt).

Ik legde het trolley-probleem voor aan een vriendin die onmiddellijk reageerde met: ‘Waarom spring je zelf niet naar beneden?’ Daar had ik geen antwoord op. Behalve dan dat mijn nucleus egofilius het altijd wint van welke andere nucleus dan ook.

Atoombommen op Hiroshima en  Nagasaki

De ergste versie van het trolley-probleem speelde rond de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. De Amerikanen beseften dat een invasie van Japan tienduizenden, misschien wel honderdduizenden Amerikaanse levens zou kosten. Het woordje ‘zou’ heeft hier een sleutelpositie. Ik kom daar op terug.

Truman en zijn adviseurs besloten de bommen te gooien, dat wil zeggen, tienduizenden Japanse burgers te offeren, om tienduizenden Amerikaanse levens te sparen. De man werd op de rails gegooid. Dat het verre van eenduidig was blijkt wel uit de reactie van Trumans echtgenote. Na het gebeuren zei hij dat zijn vrouw naar hem keek ‘alsof ik iets viezigs was dat de kat naar binnen had gesleept.’ En historici zijn er nog steeds niet uit of de berekening van Truman klopte. En een tweede vraag rijst: mag je eigenlijk wel zo rekenen?

Als het om dieren gaat zien we geen trolley-probleem. Bij vogelgriep, varkenspest of gekke koeienziekte zijn we bereid om duizenden dieren te offeren als we daarmee verspreiding van de ziekte kunnen stoppen. Ook als we daarmee duizenden ‘onschuldige’ dat wil zeggen niet zieke dieren doden. Die bom gooien we wel.

Het virus jaagt ons nu voor zich uit en we snellen allemaal ongeveer dezelfde kant op: we gaan proberen zo min mogelijk slachtoffers te laten vallen. Maar ook hier wordt een man op de rails gegooid: we draaien de economie in de soep. We menen dat we op die manier de minste slachtoffers zullen veroorzaken. Maar nu begint het gelazer. Elke gekozen koers valt kort samen te vatten in de mededeling: als we A doen dan zal B het gevolg zijn, met de nadruk op ‘zal’.

Vrijwel iedere voorspelling is aanvechtbaar. Zo schrijft John Ioannidis, een vermaard en kritisch epidemioloog, ‘dat de huidige draconische maatregelen mogelijk zóveel negatieve, vooral zeer ingrijpende economische en sociale effecten zullen hebben, dat ook dát veel levens zal kosten.’ (Medisch Contact van 2 april j.l.) In dit citaat zijn ‘zullen’ en ‘mogelijk’ de sleutelwoorden die zo niet verlammend, maar dan toch wel ondermijnend zijn. Want zelfs Ioannidis heeft geen idee hoeveel doden de economische recessie gaat opleveren. Dat blijft dus gewoon nattevingerwerk.

Overigens is het niet alleen onduidelijk wat er zál gebeuren. Het is niet eens duidelijk wat er precies gebeurt. Omdat we veel te weinig testen weten we niet hoeveel geïnfecteerden we hebben en dus weten we ook niet wat het werkelijke sterftecijfer is. Ioannidis komt op basis van landen waar veel wordt getest op iets tussen de 0,1 en 0,9 procent.

De Bolsonaro-Kelder-Trumpkoers

Dat opent dan weer perspectieven voor de Bolsonaro-Kelder-Trumpkoers: stop het thuisblijven, laat het virus maar even rondrazen. Dat zal een aantal zwakke medemensen, die toch al bijna over de rand vielen, een duwtje geven, niet zeuren over de paar maanden die ze verliezen. En dan kan de rest weer gewoon doorgaan op weg naar het volgende virus. Misschien valt het wel uit te rekenen dat dat uiteindelijk aanzienlijk minder slachtoffers zal opleveren (‘zal’). Maar we durven deze man niet naar beneden te gooien.

Dus hobbelen we aarzelend achter Rutte en het RIVM aan. Over twee jaar weten we wat we hadden moeten doen. Zinloze kennis. 

Bert Keizer is filosoof en arts bij het Expertisecentrum Euthanasie. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden