Onbeschaamd theologisch: dit zijn de beste religieboeken van 2018

Beeld Reuters

Wat zijn de beste religieboeken van dit jaar? Onze recensenten zetten hun favorieten op een rijtje. ‘Christenen beginnen voorzichtig aan weer te beseffen dat ze iets geloven, iets leven, dat werkelijk goed nieuws is voor deze wereld.’

In 2018 las ik nogal wat boeken die je onbeschaamd theologisch zou kunnen noemen. Op zich niet zo heel verwonderlijk voor een theoloog. Maar met deze boeken was iets bijzonders aan de hand: ze verschenen niet voor een select groepje theologen, maar voor een breed publiek. Ze werden geschreven in het besef dat ze het christelijk geloof presenteren in een volop seculiere tijd, waarin iets als de vanzelfsprekendheid van het theologische volstrekt niet meer geldt.

‘Onbeschaamd theologisch’ noemde ik eerder ook het boek ‘Leven van wat komt’ van Erik Borgman uit 2017. Dat onbeschaamde van Borgmans boek zit hem in de welbewuste, zichzelf niet excuserende manier waarop hij de samenleving vanuit een katholiek uitzicht analyseert.

In onze seculiere tijd hebben christelijke schrijvers nogal de neiging gehad hun eigen standpunt een beetje te verdoezelen. Of gewoon maar op te geven, omdat het ook voor henzelf niet meer geloofwaardig was. Dit jaar las ik heel wat boeken die niet met die wind meewaaien. Dat gold voor ‘Raak de wonden aan’ van Tomás Halík, maar ook voor ‘Wees niet bang’ van ­Samuel Wells en ‘Zeg het tegen God’ van Luigi Gioia. Dat gold zeker ook voor het theologische boek van het jaar: ‘God en ik’ van Alain Verheij, dat ons hedendaagse leventje geloofwaardig met de aloude bijbelverhalen weet te verweven.

Een heilige rest?

Maar wat betekent dat? Heeft de verrechtsing onder christenen toegeslagen? Is er na de grote leegloop van de kerken nu nog een heilige rest van gelovigen over die slechts staande blijft door zo stevig mogelijk de waarheid van hun eigen geloof hoog in het vaandel te houden? 

Wellicht geldt dat voor een deel van de christenen wel degelijk. Symptomatisch is het Amerikaanse boek ‘The Benedict Op­tion’ van Rod Dreher. In dat boek betoogt Dreher dat de westerse cultuur zo door en door decadent en verrot is, dat er voor christenen niets anders op zit dan zich terug te trekken in de eigen gemeenschap en een leven te leven dat op monastieke leest geschoeid is, biddend, werkend en wachtend op God. En ergens vind ik dat nog verleidelijk ook. 

Wie is er af en toe niet ziek van het hijgerige leven in een bureaucratische consumptiemaatschappij? Ik kan soms met verlangen de roep van de woestijnvaders horen: vlucht, zwijg en bid. Maar er is iets geniepigs aan de hand met dat boek. Ik denk dat dat iets ‘haat’ heet. Wereldhaat.

Die wereldhaat is niet aanwezig in de reeds genoemde, stevig gewortelde christelijke boeken die ik het afgelopen jaar las. Christenen beginnen voorzichtig aan weer te beseffen dat ze iets geloven, iets leven, dat werkelijk goed nieuws is voor deze wereld. Soms hebben ze iemand als Yvonne Zonderop nodig die ze in haar boek ‘Ongelofelijk’ van buitenaf even weer vertelt dat dat geloof niet gek, maar integendeel, uiterst respectabel is. Niet voor de happy few, maar gewoon voor ons allemaal.

Supermens

Wat ik goed vond aan die boeken is dat ze robuust en onbeschaamd in hun christelijke traditie staan, zonder de openheid voor andere tradities te verliezen en zonder moeilijke vragen aan zichzelf onder het tapijt te vegen. Dat ze de twijfel toelaten en dat ze weten dat leven, hoe dan ook, een weg vol vragen is.

Het mooist en het meest aangrijpend vond ik dat omschreven in Halíks ‘Raak de wonden aan’. In dat boek werkt hij consequent de gedachte uit dat waar geloof ‘gewond geloof’ is. Het vloeit immers voort uit de wonden van de gekruisigde Jezus, niet uit een of andere stralende geperfectioneerde supermens. Geloven gaat niet zonder je eigen kwetsbaarheid, pijn en falen onder ogen te zien. 

Is daar een houding van twijfel voor nodig? Eerlijk gezegd denk ik dat er vooral geloof in de waarheid voor nodig is. Dat die zich hoe dan ook wel aandient zonder dat ik ervoor hoef te vechten. Bovenal impliceert het de houding en ervaring van verbondenheid en een vorm van nederigheid. Zoals Borgman zijn door paus Franciscus geïnspireerde contemplatieve standpunt omschreef: ‘Je neemt afscheid van elke vorm van afstandelijkheid. Het komt eropaan dat wij onszelf zien als verbonden met en op het spel staand in de lotgevallen van de andere schepselen, in gemeenschap waarmee wij ­leven.’

Beeld Hollandse Hoogte / Richard Brocken

De keuze van Wolter Huttinga

Tomás Halík
Raak de wonden aan
vertaling: Kees de Wildt
Boekencentrum
€ 19,99
Halík verkondigt in dit boek een gewond geloof dat niet vertrekt vanuit enig triomfalisme, maar dat aangeraakt is door het lijden. Een vorm van geloof die zich bevindt op de stille zaterdag tussen kruisiging en opstanding. In een tijd waarin we krampachtig naar buiten toe ‘het perfecte plaatje’ proberen op te houden is dit een heilzaam eerlijk boek dat afdaalt in de wonden van deze wereld en de wonden van God.

George Harinck en Wim Berkelaar 
Domineesfabriek
Prometheus/Bert Bakker
€ 49,99
Deze was voor mij persoonlijk belangrijk dit jaar. Ik studeerde zelf aan de beschreven ‘domineesfabriek’, de Theologische Universiteit Kampen. Dit boek beschrijft vaak rauw en eerlijk de geesten en demonen die daar jaren hebben rondgezweefd en hoe mensen elkaar sloegen met theologische stokken. De beschreven instelling werd intussen opener en liet frisse lucht binnen. Dit boek sluit wat mij betreft een tijdperk af.

Nadia Bolz-Weber
Vrijspraak voor losers
Kok
€ 17,99
Er komen heel wat boeken in aanmerking voor een derde plaats. Ik kies dan maar het boek dat mij daarvan het meest raakte. Luthers en grofgebekt is de auteur, en ik geloof dat die combinatie op Luther zelf teruggaat. Als gelovige ben je ‘zowel heilige als zondaar’, zegt de ondertitel. De verhaaltjes in het boek vertellen samen het verhaal dat ieder mens vuile handen aan het leven maakt en hoe Gods genade dan als zon door onze wolken kan breken.

Beeld Colourbox

De keuze van Sjoerd Mulder

Adrien Candiard
De islam begrijpen. Of beter gezegd, waarom we er niets van begrijpen
Berne Media
€ 16,90

Deze Franse dominicaan, woonachtig in Caïro, laat wat mij betreft zien hoe een interreligieuze dialoog eruit moet zien. Met betrokkenheid en respect, maar niet zonder sensitiviteit voor het anders-zijn van de gesprekspartner. Met dit boekje overtuigt hij zijn lezers dat de islam een complexere traditie is dan wij vaak denken, die opvallend genoeg vooral in zijn traditionele vorm heel redelijk en gebalanceerd blijkt te zijn.

Rowan Williams
God met ons. De betekenis van het kruis en de opstanding - toen en nu
Berne Media
€ 14,90
Een prachtig boekje van dit voormalige hoofd van de Anglicaanse Kerk, waarin hij laat zien dat de christelijke verzoeningsleer niet dichtgetimmerd, maar stamelend en zoekend moet zijn. Beeldend en zelfs poëtisch. In feite is het in eerste instantie niet eens een leer. Maar een onvolledige poging om althans íets te maken van dat vreemde gebeuren rond de kruisdood van Jezus Christus. 

Gert-Jan van der Heiden
Het uitschot en de geest. Paulus onder filosofen
Vantilt
€ 19,95

Om eerlijk te zijn begreep ik nooit precies wat postmoderne filosofen als Badiou, Agamben en Žižek in Paulus zien. Maar deze christelijke apostel komt in hun geschriften regelmatig terug. Dit redelijk toegankelijke boekje van een Nijmeegse hoogleraar filosofie liet mij eindelijk helder zien wat zij nu zo interessant vinden aan hem. En dat heeft iets te maken met de wijze waarop Paulus iets volstrekt nieuws kan denken, zonder dat hij al het oude met geweld hoeft te vernietigen.

De keuze van Marijke Laurense

Christiane Berkvens-Stevelinck
En nu ben ik aan de beurt. 
Spiritualiteit van het sterven
Boekencentrum
€ 16,49

Niemand hoefde de remonstrantse predikant Christiane Berkvens (1946-2017) nog iets te vertellen over afscheid nemen en sterven: ze nam haar pastorale werk uiterst serieus, verloor twee echtgenoten aan kanker en werd zelf ook twee keer door deze ziekte getroffen. In augustus 2017 is het ten derde male zover, dit keer zonder kans op genezing. In een dagboek vertelt ze in alle eenvoud over niet alleen het verdriet van die laatste maanden, maar ook over volmaakt geluk en het serene contact dat ze met God ervaart.

Beeld Colourbox

Anton ten Klooster e.a. (red.)
Willibrord door de eeuwen. Botsende culturen en wisselende perspectieven op de apostel van de Lage 
Landen
Berne
€ 24,90

We zijn er nog lang niet uit van wie van ‘de apostel der Friezen’ Willibrord (ongeveer 658-739) is: is hij rooms-, oudkatholiek of toch ook protestants? Voorlopig is het al mooi dat alle mogelijke erfgenamen elkaar rustig kunnen vertellen wat Willibrord voor hen betekent. Hun verwantschap zit vooral in het besef dat Willibrord vreedzaam en dapper pionierde in ongelovige, heidense streken – zo voelt het ook voor de huidige christenen, nu ze weer in de minderheid zijn. Met een zalige uitsmijter van Alquin, Willibrords eerste hagiograaf. 

Yvonne Zonderop
Ongelofelijk. Over de verrassende comeback van religie
Prometheus
€ 19,99

Journaliste Yvonne Zonderop (1955) verliet indertijd stampvoetend de katholieke kerk, maar beseft inmiddels dat we met de secularisering op het punt staan het kindeke met het badwater weg te smijten. Het trauma voorbij heeft ze nu ook oog voor alle prachtigs dat we aan onze christelijke wortels te danken hebben: niet alleen sublieme kunst, maar ook democratische waarden als gelijkheid, individuele verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en naastenliefde. Warmste pleidooi van het jaar voor een herwaardering van onze religieuze erfenis en de diepmenselijke behoefte aan verbinding en geborgenheid.

Lees ook:

Aan urgentie geen gebrek: de beste filosofieboeken van 2018

Welke filosofieboeken werkten dit jaar verdiepend? Vier filosofiemedewerkers van Trouw tippen hun favorieten van het jaar. Moeten we over natuur, autonomie en geluk radicaal anders gaan denken?

Dit zijn de beste boeken van 2018 volgens onze recensenten

Onze boekrecensenten, ieder met zijn of haar eigen specialisme, kozen uit de boeken die dit jaar verschenen hun drie favorieten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden