BoekrecensieGenot en gebod

Nuttig overzicht van twee eeuwen seksuele moraal in de kerk, maar duiding ontbreekt

Genot en gebod. Huwelijk en seksualiteit in protestants Nederland vanaf 1800
David Bos en John Exalto (red.)
KokBoekencentrum, 176 blz., €14,99
★★★☆☆

De auteurs

David Bos is docent sociologie aan de Universiteit van Amsterdam; John Exalto is universitair docent historische pedagogiek aan de VU. Ook de andere auteurs­­ zijn werkzaam als theoloog, socioloog en/of historicus, met meestal een onderzoeksrichting die specifiek te maken heeft met het thema van hun bijdrage. Met andere woorden: dit is een bundel van experts. En dat is helemaal passend voor een bundel die verschijnt als het ‘27ste jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme na 1800’.

De thematiek

Met degelijk historisch onderzoek laten de auteurs zien wat er in de afgelopen twee eeuwen zoal is veranderd­­ aan seksuele moraal en wat er hetzelfde is gebleven in de protestantse wereld. Zo vragen ze zich af hoe de Nederlandse protestantse kerken in de afgelopen twee eeuwen zijn omgegaan met kwesties als masturbatie, prostitutie en homoseksualiteit. Maar ook: welke seksuele moraal zat er achter de kerkelijke huwelijksvoltrekking in de negentiende eeuw? Of hoe de recente Nashville-verklaring in de Nederlandse context moet worden geduid.

Opvallende stelling

Wat mij verraste, is dat veel bekende standpunten al veel langer en veel diverser aanwezig waren dan gedacht en vooral ook: dat daarbij de krijtlijnen soms anders liepen. Zo was er een christelijk-gereformeerde jongeman die zich wel schuldig voelde over zijn homoseksuele gedrag, maar pas na aanraking met het Leger des Heils meende in te zien dat homoseksualiteit op grond van de Bijbel een zonde is. Blijkbaar was het in orthodox gereformeerde kringen – let wel, dat zijn nu de kringen van de Nashville-verklaring – in die tijd geen onderwerp van gesprek.

Een eeuw eerder, in 1860, vergeleek een hervormd predikant prostitutie al met slavernij: zo nieuw is dat ‘Zweedse model’ dus niet. En ook in die tijd al was er kritiek op slutshaming: vanuit kerkelijke kring werd de ‘tweeërlei zedeweg­­’ (de dubbele moraal) gehekeld, die ‘mannelijke onzedelijkheid legitimeerde en vrouwelijke onzedelijkheid stigmatiseerde’.

Kenmerkend citaat

David Bos, in zijn bijdrage over de geschiedenis van het fenomeen ‘ex-homo’: “De ‘ex-homoseksueel’ of ‘ex-homofiel’ is een modern personage: het kreeg pas zin toen ‘de homoseksueel’ een bekende verschijning was geworden. Ook is het een overwegend protestants personage. Rooms-katholieken hebben er weinig behoefte aan daar ze een superieur alternatief voor heteroseksualiteit kennen: klerikale onthouding. Deze maakt het onderscheid tussen hetero en homo ondergeschikt aan dat tussen kuisheid en de morsige werken des vlezes­­.”

Reden om dit boek niet te lezen

De meeste bijdragen blijven mij wat te descriptief: ze bevatten de resultaten van historisch en sociologisch onderzoek, bestrijken daarmee ook wel alle belangrijke deelthema’s, maar er worden weinig grotere lijnen of conclusies getrokken. Ik had na lezing behoefte aan duiding, aan meer cultuurhistorische analyse en misschien ook wat minder archiefwerk. Want wat maakt nu dat dat thema van (met name homo-)seksualiteit steeds meer zo’n kerkelijk sjibbolet werd, en zijn er wellicht vruchtbare wegen om hier uit te geraken?

Reden om dit boek wel te lezen

Maar ik moet niet klagen, want deze­­ bundel doet precies wat een historische bundel vermag: het huidige debat verdiepen door achtergrondinformatie te geven. En het is een mooie bundel geworden, waarin veel verschillende thema’s langskomen, zonder dat het aan thematische versnippering gaat lijden. Daarmee biedt dit boek degelijke historische overzichten van hoe gedachten rondom seksualiteit in de afgelopen tweehonderd jaar zich in kerkelijke kringen ontwikkelden. Kortom, nuttige informatie voor iedereen die interesse heeft in de achtergronden van hedendaagse kerkelijke discussies over seksualiteit in al zijn facetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden