Hans de Waal: ‘De oudere generatie is opgegroeid met het kerkelijk leven, met bijbelverhalen. Ik hoef ze als dominee niet alles uit te leggen.’

InterviewHans de Waal

Niks mis met een kerk vol ouderen, vindt dominee Hans de Waal. ‘Te snel zeggen we: de jeugd heeft de toekomst’

Hans de Waal: ‘De oudere generatie is opgegroeid met het kerkelijk leven, met bijbelverhalen. Ik hoef ze als dominee niet alles uit te leggen.’Beeld Reyer Boxem

Vergrijzing wordt ook in de Protestantse Kerk te veel als een bedreiging gezien, vindt dominee Hans de Waal, die donderdag promoveerde. ‘De kerk is heel druk met jongeren die er níet zijn en heeft heel weinig aandacht voor ouderen die er wél zijn.’

Maaike van Houten

Dominee Hans de Waal komt ze wel tegen, jonge collega’s die klagen dat er alleen maar ‘oudjes’ in de kerk zitten, die tegen hem zeggen dat ze werken in een kerk die voorbij is. “Daar kan ik pissig van worden”, zegt De Waal. “Dat ís de kerk, dat moet je gewoon erkennen. Als je opziet tegen de vele ouderen in de kerk dan moet je er misschien niet gaan werken. Want dat is de context.”

Zelf is De Waal net 40. Sinds ruim zes jaar werkt hij als predikant in het Friese Nijland, een klein dorpje van 1000 inwoners, van wie een kleine 400 ingeschreven bij zijn kerk, de Protestantse Kerk in Nederland. Hij woont in de klassieke pastorie, met de woonkamer aan de ene kant van de voordeur en zijn met boeken gevulde werkkamer aan de andere kant. Eerlijk gezegd kent hij de leeftijdsopbouw van zijn gemeente niet uit zijn hoofd. Maar bij de 50 à 60 mensen die er op zondagochtend meestal bij hem – ook op anderhalve meter – in de grote monumentale, vroegere hervormde kerk zitten, zijn veel 70-plussers.

En daar is niks mis mee, betoogt De Waal in het proefschrift over diaconaat en ouderen, waarop hij gisteren promoveerde aan de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen. Sterker, zijn kerk, de PKN, moet wat hem betreft ophouden de vergrijzende, krimpende kerk als probleem te zien. Ook in woordkeus: hij spreekt zelf consequent over een kleiner wordende kerk met veel oudere mensen. Dat klinkt, vindt hij, al heel wat aangenamer.

De Waal: “Vergrijzing is een neutrale term, maar zo wordt die niet altijd gebruikt. Vergrijzing staat vaak gelijk aan negatief, in de samenleving en ook in de kerk. Vergrijzing wordt vaak gezien als bedreiging. Dat is niet heel inspirerend. Met ouderen is niks mis.”

Oude ziel

Zelf heeft hij, zegt hij weleens met een knipoog, een oude ziel. Hij was 27 toen hij met zijn onderzoek naar de positie van ouderen begon. “Ik heb altijd al affiniteit met ouderen gehad”, zegt hij. “Er is samenhang tussen leeftijd en godsdienstige ervaringen. Wijsheid, mildheid, geduld, verwachting, dat associeer ik met ouder worden en dat waardeer ik zeer. Het geloof is verbonden met levenservaringen, en die heeft een ouder iemand meer dan een jonger iemand. Het geloof krijgt in die ervaringen betekenis. Als pastor mag ik daar graag bij verwijlen.”

En, hij zegt het uit zichzelf, het heeft ook wel iets makkelijks om door ouderen omgeven te zijn. “De oudere generatie is opgegroeid met het kerkelijk leven, met bijbelverhalen. Ik hoef ze als dominee niet alles uit te leggen.”

Die oudere generatie is in de PKN zwaar oververtegenwoordigd. In de kerk wordt gesproken over een driedubbele vergrijzing: er komen meer ouderen, ouderen worden ouder en voor de kerk geldt dan ook nog dat er steeds minder jongeren bijkomen. In een cijfer: vier jaar geleden was 43,5 procent boven de 60. Dat is veel meer dan het kwart 60-plussers in de hele bevolking.

In Nijland ziet hij dat het kerkbestuur en met name de diaconie, de sociale poot van de kerk, zich er volledig van bewust is dat veel leden ouder zijn. Net als elders zijn er voor hen ontmoetingsochtenden, ouderen krijgen een kerststukje, er zijn kaartjes voor echtparen die een jubileum vieren, in het voorjaar is er een reisje van de diaconie.

Onderscheid

De Waal schat dat de leeftijdsgrens in dat plaatselijke beleid bij 75 ligt. De activiteiten zijn voor iedereen gelijk. Of dat zo moet blijven, is voor hem de vraag. Hij maakt graag onderscheid tussen actieve ouderen die energiek vormgeven aan de fase na de pensionering en daar heel erg van genieten, en aan de andere kant ouderen die door afnemende gezondheid en levenslust kwetsbaar zijn geworden.

“Sommige ouderen zijn beledigd als ze een bloemstuk krijgen puur vanwege de leeftijd. Een moderne, vitale oudere zit daar misschien helemaal niet op te wachten”, denkt de predikant, die erop wijst dat het juist vaak deze groep is die zich inzet voor de kwetsbare ouderen.

Omdat de de groep ouderen divers is, zouden diaconieën hun aanbod opnieuw moeten doordenken en aanpassen op die verschillende behoeftes, adviseert de net gepromoveerde theoloog. Ook ouderenpastors, de betaalde krachten voor pastoraat aan ouderen, kunnen daarin volgens hem een rol spelen. Bijvoorbeeld door een deel van hun tijd te besteden aan de vraag wat het betekent dat zo’n groot deel van hun gemeenschap ouder is.

Reactie van René de Reuver, scriba van de PKN

“Het is een prachtig pleidooi van dominee De Waal. Hij heeft gelijk. Het werk in de kerk wordt vooral gedragen door de oudere generatie. Daar hebben we zeer veel waardering voor. Tegelijkertijd zijn veel gemeenten bezorgd over de krimp van hun gemeente. Ze zien dat de jongere generatie afhaakt, terwijl uit onderzoek blijkt dat jongvolwassenen wel behoefte hebben aan zingeving.

“De Protestantse Kerk wil graag met gemeenten over dit vraagstuk nadenken. De huidige visienota zet deze ontwikkelingen bewust in een ontspannen en hoopvol perspectief. Naar onze overtuiging komt het in onze tijd en context aan op ‘lege handen’, ontvankelijkheid, waakzaamheid en concentratie op God. We oefenen onszelf in een spiritualiteit van alertheid. De kerk is niet een bedrijf dat we moeten redden, de kerk leeft van verbondenheid met Jezus Christus; we volgen Hem.”

En dat moet óók een thema zijn voor het landelijk kerkbestuur, vindt hij. Hij ziet tal van ‘rijke, visionaire documenten’ vanuit het hoofdkantoor in Utrecht. Maar aan ouderen worden maar weinig woorden gewijd, constateert hij. Hij vat zijn kritiek samen met de stelling dat de kerk heel druk is met jongeren die er níet zijn en heel weinig aandacht heeft voor ouderen die er wél zijn.

Maar is dat zo gek? De PKN verliest jaarlijks zo’n 60.000 leden. Veertig procent door overlijden, maar de meeste kerkverlaters schrijven zich actief uit. Vaak zijn dat mensen tussen 15 en 40. Als dat zo doorgaat is de grootste protestantse kerk over twintig jaar gehalveerd, zo bleek onlangs nog uit een rapport van het landelijk bureau.

Moet de kerk niet als de wiedeweerga proberen meer jongeren te trekken?

De Waal kent die vraag, zelf noemt hij het eerder een reflex. “Ik wil niet naïef zijn of aan struisvogelpolitiek doen. Ik zal de cijfers niet ontkennen. Maar die betekenen niet dat de lokale gemeenschap niet deugt, of achterhaald is. Het is langere-termijn-angst. Die voelen lokale kerken ook. In Nijland gaat het goed, de kerkenraad kan altijd mensen vinden, de gemeente is actief. Maar toch is er de onzekerheid: hoe staan we er over 10, 20 jaar voor?”

Horizon

Ook de PKN vindt dat de kerken moeten nadenken over de toekomst op langere termijn, maar volgens De Waal is het niet reëel te vragen van kerken hun visie te bepalen voor over tien, vijftien jaar. “Dat is voorbij onze horizon. Een jaar of vier, dat is wat mensen maximaal kunnen overzien. Te snel wordt er gezegd: regeren is vooruitzien, de jeugd heeft de toekomst. Ik vind het ook jammer dat de kerk over twintig jaar misschien is gehalveerd, maar het overstijgt onze mogelijkheden daar nu heel veel tegen te doen.”

Los daarvan is De Waal bang dat de nadruk op de noodzaak het tij te keren, tot schuldgevoelens leidt bij de mensen die zoveel jaren actief zijn geweest in de kerk. “De eerste neiging is te denken: wat hebben we fout gedaan? Maar dat is lang niet altijd terecht. Secularisatie en ontkerkelijking kan je de lokale gemeenschap niet in de schoenen schuiven. De kerk is veranderd, de dorpscultuur, de vanzelfsprekendheid is verdwenen.”

Van de landelijke kerk zou de predikant willen dat de oudere als uitgangspunt wordt geaccepteerd en dat wordt erkend dat het vaak ouderen zijn die de gemeenschap dragen en het werk doen, ook voor de diaconie. “Dat verdient een plek in de beleidsreflectie”, zegt hij. “Ik zou het fijn vinden als er ontspanning en ruimte komt. Je mag er als oudere zijn, we moeten niet aangepraat krijgen dat we op sterven na dood zijn. Ik wil de beklemming doorbreken dat ouderen zich verloren voelen en schuldig. Je moet doen wat je kunt doen. Dat mag klein zijn en verscheiden. Ik wil niet voorschrijven wat de kerk moet doen, maar de werkelijkheid van de ouder wordende kerk moet ze onder ogen zien. De grootste uitdaging is om het uit te houden, en mensen die er zijn, te bemoedigen. Misschien is er een ondergrens, maar er is nog veel mogelijk om een heilzaam onderdeel te zijn van de gemeenschap.”

Lees ook:

Protestantse kerk zoekt manieren om jonge mensen aan zich te binden: ‘Er gaat iets fundamenteels fout’

De protestantse kerk gaat zich inspannen om jonge mensen in de kerk te houden en om aantrekkelijk te worden voor nieuwe generaties. Zij moeten in de kerk terecht kunnen voor zingeving en geloof.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden