InterviewChris Beuker

Nieuwe studie laat zien: Etty Hillesum verkeerde in communistische kringen

Etty Hillesum

Had Etty Hillesum communistische sympathieën? Ja. Verkeerde ze in communistische kringen? Ja. Was ze lid van de CPN? Mogelijk, zegt schrijver en oud-dramadocent Chris Beuker (74) uit het Friese Haulerwijk. Beuker, zelf communist, is al jaren gefascineerd door Hillesum en schreef een boek over haar verwevenheid met het communisme.


Een portret van de jonge Stalin hing bij Etty Hillesum op haar kamer in Amsterdam aan de muur. ‘Een iconisch beeld?’, vraagt Chris Beuker zich in zijn boek af. ‘De Russische revolutie gaf veel linkse mensen hoop. Het kapitalisme was verslagen en armoede en uitbuiting zouden voortaan niet meer bestaan. Daarna kreeg je een richtingenstrijd binnen de communistische beweging. Koos Etty voor Stalin? Iets wat ons nu met afgrijzen vervult.’ Zoals er vermoedelijk wel meer gefronste wenkbrauwen zullen zijn als mensen zijn boek lezen, verwacht Beuker. Hij wil er een nieuw, completer beeld mee geven van de schrijfster. 

Hillesum (1914-1943) werd wereldberoemd door haar in 1981 uitgegeven en dagboek ‘Het verstoorde leven’. Daarin beschrijft de jonge Joodse vrouw haar leven als student rechten en Slavische talen in Amsterdam en haar stormachtige innerlijke ontwikkeling. God noemt ze ‘het diepste in haar zelf’. Sommigen zien in haar een mystica. “Aan veel facetten en aspecten van Etty’s leven is aandacht besteed, maar haar verwevenheid met het communisme is nooit echt onderzocht”, zegt Beuker.

Russische les

Etty kwam uit een niet-religieus Joods nest. Ze groeide op in het rode Deventer (‘Moskou aan de IJssel’) waar de SDAP en de CPH sterk verankerd waren. Haar vader was lid van de Vereniging Vrienden van de Sovjet-Unie. Haar moeder was Russisch en had moeten vluchten voor de pogroms. Etty gaf zelf Russische les.

Beuker is vanaf zijn negentiende gefascineerd door de persoon Hillesum. Toen las hij ‘Ondergang’ van Jacques Presser die verwees naar een passage uit twee brieven uit Westerbork van Etty Hillesum. Beuker herkende zich in de existentiële vragen die zij zichzelf stelde. “Het viel samen met mijn eigen zoektocht naar een invulling van mijn leven”

Portret Etty Hillesum, vermoedelijk uit 1939.Beeld Spaarnestad Photo

Beuker groeide op in een rooms-katholiek milieu en voltooide het juvenaat, een kleinseminarie bij een kloosterorde, in Zeist. “Ik dacht eraan kloosterling te worden.” Op zijn 26ste werd hij lid van de CPN. Het communisme staat voor Beuker vooral voor anti-fascisme. Maar ook voor humanisme en solidariteit. Heel anders dan het beeld dat bestaat van communisten, stelt hij: “Dat is er een van Moskouklanten, vijfde colonne, goddelozen, en dictatoriale partijleiders. Bakken vol vooroordelen.” De bewondering (‘lichte betovering’, noemt hij het zelf) voor Hillesum bleef zijn hele leven. Het autonome, onconventionele, haar levensmoed en haar grote betrokkenheid bij de medemens (‘Men zou een pleister op vele wonden willen zijn’, schrijft zij in haar dagboek) raakten hem.

Humaniteit

“Ze was begaan met mensen. Ik herken veel bij Etty, zoals de verbinding en de solidariteit met anderen. En haar spiritueel en religieus bewustzijn. Ook bij het communisme staat in de kern de humaniteit centraal. Net als bij religie. Dat past ook bij Etty. Dat de mens de mens een naaste is.”

Drie jaar lang deed Beuker over zijn onderzoek. Zijn boek heeft geen wetenschappelijke pretentie, zegt hij. “Al hecht ik aan de feiten, ik ben geen historicus. Ik werk ook intuïtief.” Zijn zoektocht omvatte drie kernvragen: had Hillesum communistische sympathieën? Verkeerde ze in communistische kringen? Was ze lid van de CPN?

Het was een zoektocht, stelt hij. Hij correspondeerde en sprak diverse mensen en spitte literatuur en archieven door om uit te zoeken met wie Etty was omgegaan. “Ik heb veel kunnen ontrafelen. Etty vermeldt in haar dagboeken vaak niet expliciet namen. Misschien uit voorzichtigheid.”

Zeker is dat Etty zich aansloot bij en verwant voelde met belangrijke linkse anti-fascistische solidariteitsbewegingen, die nauw gelieerd waren aan de communistische partij. Zo zamelde ze geld in voor Chinese en Spaanse oorlogsslachtoffertjes.

Politiek vluchteling

Beuker: “Etty was lid was van de door communisten opgerichte Internationale Rode Hulp, die politieke vluchtelingen en Joden opving, die nazi-Duitsland waren ontvlucht. Ze nam zelfs een politieke vluchteling in huis.” Als student in Amsterdam sloot ze zich aan bij de Studentengroep van den Strijdbond tegen Oorlog en fascisme die in 1933 werd opgericht en collectes organiseerde. 

Beuker ging na met welke personen uit communistische kring Etty omging. Een van was Jan Bool, die later actief werd in het communistisch verzet. Anderen waren de schrijver Klaas Smelik, met wie ze een korte affaire had, de Duitse Jood Werner Stertzenbach, het echtpaar Petra Elderling en Ben Polak en Benno Stokvis. De naam van de laatste noemt ze niet in haar dagboek, maar ze hebben elkaar goed gekend. Stokvis was Jood, CPN-lid en advocaat.

Beiden hadden een grote passie voor literatuur. Beuker noemt hen ‘bevlogen en kritische intellectuelen die zich verzetten tegen maatschappelijk onrecht’. Stokvis schrijft in zijn boek dat het niet moeilijk was geweest Etty en haar ouders te laten onderduiken. ‘Maar Etty’s vader wilde niet. En Etty ook niet. Willens en wetens is Etty Hillesum de dood ingegaan.’ Zij overleed op 30 november 1943 in concentratiekamp Auschwitz.

Of ze lid was van de CPN wordt nergens bevestigd. Johanna Smelik, de dochter van Klaas Smelik, vertelt dat Etty weliswaar communistische sympathieën had, maar zich principieel bij geen enkele politieke partij wilde aansluiten. Toch sluit Beuker een CPN-lidmaatschap niet uit. “Ze was gelieerd aan de beweging en had contacten met veel communisten. Sommigen liepen ook niet met hun lidmaatschap te koop. Dus uitsluiten kun je het niet.”

Etty Hillesum, verwevenheid met het communisme. Uitg Aspekt BV., 178 blz. € 18,95

Lees ook:

Etty Hillesum creëerde een schuilplaats van woorden

In de aanloop naar de viering van 75 jaar bevrijding besprak deze krant wekelijks een oorlogsklassieker. In een van de afleveringen: ‘Het verstoorde leven’.

Lees ook:

Voormalig woonhuis Etty Hillesum wordt niet gesloopt

Het huis waar Etty Hillesum haar wereldberoemde dagboeken schreef, dreigde te worden gesloopt, maar kan eerder dit jaar toch worden gered van de sloophamer. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden