interview

Niet de vuist, maar de dialoog: van Vrouwensynode naar netwerk

Janneke Nijboer: ‘Vrouwen lezen de Bijbel vaak anders, meer vanuit hun eigen ervaring. Het is belangrijk om bij de uitleg van de Bijbel te kijken wie er de macht heeft in een tekst, wie eraan het woord komt.’ Beeld Werry Crone

Dominee Janneke Nijboer treedt aanstaande vrijdag, op Internationale Vrouwendag, aan als nieuwe voorzitter van de Oecumenische Vrouwensynode. Ook mannen zijn welkom. ‘We zijn geen actiegroep, maar een netwerk.’

Ja, zegt Janneke Nijboer, ja, feminist zou ze zichzelf ‘toch wel’ willen noemen. “Bij het feminisme voel ik me wel thuis. Als je dat als vrouwensynode opgeeft, dan lever je je wortels in. Die moet je blijven horen.” Maar ze zegt het met een lichte aarzeling in haar stem. Want: “Ik vond het feminisme ook wel dogmatisch. Dat past niet bij deze tijd, en dat past niet bij mij.”

Vrijdag, Internationale Vrouwendag, volgt de 51-jarige dominee in Noordwijk Jasja Nottelman op als voorzitter van de Oecumenische Vrouwensynode, een netwerk van zo’n 250 vrouwen die vanuit een feministische visie op mens en geloof werken aan rechtvaardigheid in en buiten de kerk. Dat doen ze door elkaar te ontmoeten en ervaring en kennis uit te wisselen, bij conferenties, weekeinden en in hun kwartaalblad, de Zijspiegel. Van de nieuwe voorzitter mag de vrouwensynode wel wat zichtbaarder worden. Ook wil ze de contacten met vrouwen in de evangelische en migrantenkerken intensiveren.

De vrouwensynode heeft altijd haar sympathie gehad, zegt Nijboer in haar nieuwbouwwoning in Hazerswoude-Dorp, midden in de Randstad en zo’n 30 kilometer van Noordwijk. Als student theologie in Kampen betaalde ze trouw een bijdrage, maar al die vrouwen bij elkaar, dat vond ze toen ‘te heftig’ om zelf actief in te worden. Dat veranderde een paar jaar geleden, toen ze werd gevraagd de liturgie te verzorgen in het vijfjaarlijkse synodeweekend. “Dat vond ik geweldig.”

En nu wordt u voorzitter. Waarom?

“Ik vind het heel goed dat zo’n platform er is. Het is een plek om vragen en inzichten van vrouwen te delen. Vrouw, geloof en kerk, dat is nog steeds geen vanzelfsprekende combinatie. Het godsbeeld in de kerk is vaak nog heel mannelijk, net als het taalgebruik in de dienst. Daar mag wat meer variatie komen. Vrouwen lezen de Bijbel ook vaak anders, meer vanuit hun eigen ervaring. Het is belangrijk om bij de uitleg van de Bijbel te kijken wie er de macht heeft in een tekst, wie er aan het woord komt. Dat geeft meer inzicht in vrouwen in de bijbelse tijd, maar ook soms in vrouwen in deze tijd. Bij de vrouwensynode kan dit in alle veiligheid en vrijheid worden gezegd, op andere plekken moeten vrouwen daar vaak meer vanuit de verdediging over spreken.”

Een synode is een kerkelijke vergadering, waarin besluiten worden ­genomen. De vrouwensynode is nu een platform. Worden er nog weleens standpunten ingenomen?

“Nee, we doen geen robuuste uitspraken meer. Synode, dat past goed in de tijd waarin we zijn ontstaan. In 1987 begon de vrouwensynode vanuit het verlangen en de motivatie om de kerk te veranderen. De vrouw moest overal in de kerkenraad kunnen en dominee worden, er moest taal komen die ook toegankelijk is voor vrouwen. In de ­katholieke kerk wilde de Acht Meibeweging hetzelfde. Dat leefde toen heel sterk.

“Maar we zijn van koers veranderd. We zijn geen actiegroep, maar een platform, een netwerk. We proberen samen te ontdekken hoe je de kerk op jouw plek kunt veranderen, als dat nodig is. Als actiegroep ga je heel erg de strijd aan, in een netwerk kun je elkaar met kennis en ervaring versterken, en op basis daarvan je eigen pad zoeken. Ik vind dat zelf prettiger dan stampij schoppen, en het past meer bij deze tijd.”

In uw eigen kerk, de Protestantse Kerk in Nederland, mogen vrouwen in veel gemeenten in het orthodoxe deel geen dominee worden, of lid van de kerkenraad. Kan de vrouwensynode dat ­accepteren?

“In de PKN is geregeld dat het ambt openstaat voor vrouwen. Plaatselijke gemeenten worden niet gedwongen vrouwen aan te nemen als dominee of lid van de kerkenraad. Persoonlijk kan ik het heel jammer vinden dat niet in alle kerken de vrouw een gelijkwaardige positie heeft, maar ik heb er nog meer moeite mee als een geloofsafweging afgedwongen wordt. Ook de PKN wordt niet van bovenaf geleid, en dat is maar goed ook.”

Maar discriminatie van vrouwen is buiten de kerk toch gewoon verboden?

“Ja, de kerk moet niet discrimineren, maar de kerk heeft haar eigen regels. Je kunt kiezen: met de vuist op tafel slaan, of in dialoog treden, zodat ook de harten meegaan. Ik zie op het grondvlak wel verschuiving. Elsbeth Gruteke stond in ­Amsterdam in een orthodoxe kerk, dat kan gewoon. Vrouwen in behoudende kerken gaan nu voor het ambt, vroeger deden ze dat niet. Er zijn er heel wat naar de PKN gegaan omdat ze in hun eigen kerk geen dominee kunnen worden. Vrouwen uit evangelische kringen zie ik opschuiven. Ze zijn meer zicht- en hoorbaar. Zij zeggen: hé, mijn stem moet ook gehoord worden.

“Verandering begint bij bewustwording van vrouwen zelf. Als vrouwensynode kunnen we dat stimuleren. Ik geloof meer in die ontwikkeling dan in een kerk die van bovenaf regels oplegt.”

Is er in deze nieuwe fase van de vrouwensynode ook plaats voor mannen?

“Ik kan me voorstellen dat zij zich ­minder aangesproken voelen, maar er zijn er zeker die ons ondersteunen. Wij sluiten ze niet uit. Het zou mooi zijn als mannen zouden komen. Zij kunnen ook geïnteresseerd zijn, of feminist.”

Ja, zegt Janneke Nijboer, ja, feminist zou ze zichzelf ‘toch wel’ willen noemen. “Bij het feminisme voel ik me wel thuis. Als je dat als vrouwensynode opgeeft, dan lever je je wortels in. Die moet je blijven horen.” Maar ze zegt het met een lichte aarzeling in haar stem. Want: “Ik vond het feminisme ook wel dogmatisch. Dat past niet bij deze tijd, en dat past niet bij mij.”

Wie is Janneke Nijboer?

Janneke Nijboer (1967) groeide op in een gereformeerd-synodaal gezin in Winterswijk. Ze is een stapelaar: ze deed mavo, havo, een jaar pabo, en ging daarna theologie studeren in Kampen. Na haar studie had ze het idee dat nog wel een levensles kon gebruiken. Ze ging in haar eentje met de trein naar Wladiwostok en Japan. In 1995 werd ze predikant in Raamsdonksveer. Ze was daar de eerste vrouwelijke dominee; sommige vrouwen bleven thuis als zij de dienst leidde. Ze stond daarna in Spijkenisse en Breda. In Noordwijk is ze pionier, ze probeert daar met mensen tussen 25 en 50 nieuwe vormen van kerk-zijn op te zetten. Nijboer is getrouwd en heeft twee kinderen. Haar man heeft een zoon uit een eerdere relatie.

Rhoinde Doth, voorzitter van Skin (koepelorganisatie van migrantenkerken) en dominee in Evangelische Broedergemeente in Amsterdam:

“Het is wel twintig jaar geleden dat ik bij de Vrouwensynode betrokken was. Migrantenvrouwen waren toen wel in beeld, de positie van zwarte vrouwen was echt een thema. Ik vond de bijeenkomsten inspirerend, maar in onze aanwezigheid is een beetje de klad gekomen, ik wist niet eens dat ze nog bij elkaar komen. Er zijn vast migrantenkerken waar de vrouw niet in het ambt is toegestaan, maar vooral in nieuwe migrantenkerken hebben vrouwen vaak een grote rol. Migrantenkerken hebben vaak hun eigen vrouwenplatform. Aansluiting met de Vrouwensynode is er eigenlijk niet.

“Bij migrantenvrouwen gaat het erom hoe we ons als vrouwen sterk kunnen maken in de samenleving en in de kerk. Feministische theologie staat heel ver van af van migrantenvrouwen. Wat in de Bijbel staat is waar, dat geldt voor mannen en voor vrouwen. Maar ik vind het leuk dat we zijn uitgenodigd, ik ben benieuwd wat er is veranderd. Misschien geeft dit een nieuwe push. De Vrouwensynode is wel heel wit, ik vermoed dat ze er met ons een beetje kleur in willen brengen.”

Laura Dijkhuizen, initiatiefneemster van het netwerk Gelijkwaardig Leiderschap, voorheen vrouwentheologen, bij MissieNederland, een platform voor kerken en organisaties in de evangelische beweging:

“We hebben drie jaar geleden een netwerk opgericht van vrouwen die in de kerk werken, of dat willen. Veel vrouwen die theologie hebben gestudeerd merken dat het voor hen best pittig is. Met het netwerk wilden we hen versterken en kijken wat we kunnen doen om hun positie te verbeteren. Een beetje prikkelen. Als er een conferentie is met alleen mannelijke sprekers dan pikken we dat op en vragen we waar de vrouwen blijven. We richten ons nu op gelijkwaardig leiderschap.

“In de evangelische beweging lijken leiderschapsposities open te zijn voor iedereen, maar in de top zijn zo goed als geen vrouwen, of ze zijn niet zichtbaar. En vaak mogen vrouwen wel dominee worden, of oudste, maar plaatselijke evangelische kerken zijn heel autonoom. En daar zit hem de kneep. Zij zeggen bij voorbeeld dat in de Bijbel staat dat vrouwen geen leiding mogen geven en dat de man het hoofd van het gezin is. Daarbij zit er wel een zekere allergie voor feminisme, dat woord kun je beter vermijden. Ik wil heel graag kijken wat we samen kunnen doen met de Vrouwensynode. Een congres, een studiemiddag, stukken schrijven in elkaars blaadjes. De focus is een beetje anders, maar we hebben natuurlijk wel een overlappend thema: vrouw en geloof.

Lees ook:

Eerste Europese vrouwensynode al volgeboekt

Van 21 tot 28 juli zal in het Oostenrijkse dorp Gmunden voor het eerst een Europese Vrouwensynode gehouden worden, ‘Vrouwen op weg naar de 21ste eeuw’. De duizend beschikbare plaatsen zijn volgeboekt. Feministische protestantse en katholieke vrouwen uit heel Europa zullen zich een week lang buigen over thema’s als politiek, economie, spiritualiteit en persoonlijke ontwikkeling.

‘God is nog steeds heer en vader’

Het vuur brandend houden, dat is de taak waar de feministische theologie voor staat. Emeritus hoogleraar Riet Bons-Storm (80) is nog volop actief, maar ze verwacht ook veel van de ‘jonge blommen’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden