Filosofisch ElftalOngelijkheid

‘Niemand heeft een moreel recht op rijkdom’

De wereldwijde ongelijkheid tussen rijk en arm blijft maar groeien, zegt Oxfam Novib in zijn jaarlijkse rapport over vermogensongelijkheid. Hoeveel ongelijkheid valt nog te verantwoorden, vraagt het filosofisch elftal zich af. 

 De rijkste 1 procent van de wereld­bevolking bezit inmiddels twee keer zoveel ver­mogen als 6,9 miljard andere mensen samen – praktisch de rest van de wereld. De 22 rijkste mannen in de wereld bezitten samen meer dan alle vrouwen in Afrika. De ­rijken worden bovendien steeds rijker, maar betalen steeds minder belasting. 

“Dat deze verschillen uiterst kwalijk zijn, lijkt me voor iedereen duidelijk”, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “De balans tussen arm en rijk slaat door op het moment dat ongelijkheid ervoor zorgt dat er twee groepen in een samenleving zijn die elkaar niet meer begrijpen. Er is dan een rijke, ontwikkelde groep, en een arme groep die geen enkele kans op ontwikkeling heeft. Dat zet de sociale cohesie van een samenleving onder druk: mensen leven in totaal andere realiteiten. Dat punt zijn we in deze tijd van globalisering en kapitalisme helaas allang gepasseerd. Bedrijven zoeken hun toevlucht tot landen die voor hun winst het interessantst zijn. Dat heeft deels voor welvaart gezorgd, maar zorgt tegenwoordig vooral voor ontworteling en vervreemding. Mensen verhuizen hun productie naar elders in de wereld, en krijgen van de armoede en ellende in dat land niets mee in hun eigen leefwereld. Daardoor voelen ze ook geen appèl om goed met hun rijkdom om te gaan, en bijvoorbeeld iets voor die mensen terug te doen.

“Tegelijkertijd hebben veel mensen wel een sterke mening over vluchtelingen die onze kant op komen omdat ze in hun eigen land geen enkele kans hebben om een waardig bestaan op te bouwen. Maar als je daar iets tegen wilt doen, moet je juist denken: hoe kunnen we gelijkere kansen creëren?”

“Vaak hebben rijke mensen het idee: wat ik verdien, daar heb ik ook recht op”, reageert Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht, die over dit onderwerp het essay ‘Rijkdom’ (2019) publiceerde. “Nu valt enige ongelijkheid nog wel te rechtvaardigen. Als mensen bijvoorbeeld hard werken en risico’s nemen, mag daar heus een beloning tegenover staan. Maar niemand heeft een moreel recht op rijkdom. Rijkdom is niet je eigen verdienste. Stel je voor dat je wordt geboren in een sloppenwijk in Bangladesh. Had je dan met dezelfde talenten en inspanningen hetzelfde kunnen bereiken? Natuurlijk niet. Om welvaart te creëren sta je altijd op de schouders van de generaties voor je: de technologieën die zijn ontwikkeld, de infrastructuur die met publieke steun is opgebouwd, de instituties waarop je een beroep kunt doen. Als je daar gebruik van kunt maken, heb je geluk gehad: met het land waarin je bent geboren, met je gezondheid, met je kansen.

“En dat geluk is puur te danken aan het toeval – filosoof John Rawl schrijft over de birth lottery. Je had ook een ander lot uit de natuurlijke loterij kunnen trekken. Het individu is niks zonder context en gemeenschap, al vinden we dat vaak moeilijk om te geloven in deze tijd van individualisme. Maar als we ons dat beter zouden realiseren, zou onze houding denk ik veel nederiger en vrijgeviger zijn.”

Van der Heiden: “Daarvoor is het ­essentieel om problemen invoelbaar te maken. Naast andere oplossingen uiteraard, zoals hoge inkomens belasten, toewerken naar een bestaansminimum en onderwijs gelijk toegankelijk maken. De fenomenologie, een filosofische stroming, gaat uit van directe ervaringen, van fenomenen werkelijk binnen laten komen in jouw leefwereld. Literatuur, reportages of ervaringsverhalen zijn manieren om de werkelijkheid van een ander aan jou te laten verschijnen zodat die werkelijkheid betekenisvol voor je wordt.

“Ongelijkheid uitdrukken in cijfers blijft altijd abstract. Je hebt weliswaar getallen ge­geven aan de ongelijkheid, maar nog geen betekenis. Als je naar die betekenis gaat kijken, kijk je pas echt naar de werkelijkheid en wordt die invoelbaar voor jou: wat is arm zijn nu wer­kelijk, wat voor leven leid je dan? Als dingen tot onze leefwereld behoren, kunnen we ze beter aan de kaak stellen.”

Robeyns: “Als rijke mensen andersoortige ervaringen hebben, zouden ze waarschijnlijk op een andere manier naar hun eigen rijkdom kijken. De rijkdomsgrens om in de Quote 500 te komen, is dit jaar met maar liefst acht ­miljoen omhooggegaan: je moet nu minstens 88 miljoen bezitten. Steeds meer geld wordt door steeds minder mensen verdiend. Hoe kun je als zo’n extreem rijk persoon vinden dat er geen armoede zou moeten zijn en jezelf recht in de spiegel aankijken? Dat kan eigen­lijk niet, maar toch gebeurt het. Het invoeren van een burgerdienst lijkt mij daarom ook geen slecht idee: iedereen moet dan verplicht af en toe meehelpen in bijvoorbeeld de zorg, infrastructuur of bij culturele evenementen. Dat is natuurlijk een ander verhaal dan extreme armoede ervaren, maar het zorgt er wel voor dat superrijke mensen de dagelijkse realiteit blijven ervaren.

“Het wrange is: rijke mensen zijn niet eens gelukkiger dan anderen. Psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi laat zien dat voor wie weinig geld heeft, grotere materiële welvaart tot meer geluk leidt. Maar extreem rijke mensen ervaren die effecten niet meer: ze kunnen met extra uitgaven geen bijkomend geluk meer kopen. Terwijl ze met hun geld zoveel arme mensen zouden kunnen helpen. Reden temeer om in te zetten op een nieuw ideaal: iedereen een beetje rijk, zo weinig mogelijk mensen superrijk.”

Lees ook:

Oxfam: 26 superrijken bezitten evenveel als de armste helft van de mensheid

Ook vorig jaar zijn de rijken weer rijker geworden en de armen armer. Miljardairs zagen hun vermogens in 2018 dagelijks met 2,5 miljard dollar groeien, een stijging van 12 procent. Het vermogen van de 3,8 miljard armsten nam in dezelfde periode met 11 procent af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden