Update

Nederland krijgt een nieuwe imamopleiding, nu van moskeekoepel Milli Görüs

Moslims komen samen voor het ochtendgebed in de Mevlana Moskee ter afsluiting van de vastenmaand Ramadan. Beeld ANP

De moskeekoepel Milli Görüs begint een imamopleiding. Aan de International University of Applied Sciences in Amsterdam moet de hbo-opleiding vanaf september van start gaan. 

Op basis van de eerste voorlichtingsavond heeft Yusuf Altuntas, die voorzitter van de raad van toezicht wordt, er alle vertrouwen in dat het lukt, zegt hij. "Zes studenten hebben zich al aangemeld. We willen er minimaal 15 hebben."

Iedereen die imam of leraar godsdienst wil worden kan de opleiding doen, benadrukt Altuntas. "Van welke stroming of van welke afkomst een student ook is. We willen imams opleiden voor de hele moslimgemeenschap, ook voor Marokkaanse moskeeën."

Milli Görüs bekostigt de opleiding, die particulier wordt en dus niet door de overheid gefinancierd. Er zijn al twee hbo-instellingen die op deze wijze een imamopleiding aanbieden, de Islamic University of Applied Sciences Rotterdam en de Islamic University Europe of Applied Sciences.

Eerdere pogingen

Al jaren maakt de Nederlandse overheid plannen voor een imamopleiding, sinds buitenlandse imams meer en meer als probleem worden gezien voor de integratie van moslims. Pogingen om een opleiding te starten op de Universiteit van Leiden en Hogeschool Inholland strandden. Over een mogelijk vervolg, dat de Vrije Universiteit (VU) en het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) samen doorontwikkelen, moet de minister nog beslissen.

Voor Altuntas duurde het te lang, zegt hij. "Wij willen al tijden zelf imams opleiden en ze niet uit Turkije of Marokko halen. Anderen in de gemeenschap zeggen dat ook te willen, maar maken het niet waar." Van de ongeveer 50 moskeeën die Milli Görüs in Nederland telt, zegt Altuntas, zitten er zo'n vijftien zonder imam. "Het was de hoogste tijd om zelf de verantwoordelijkheid te nemen."

De Universiteit Leiden schafte de imamopleiding af, maar studenten kunnen er, zoals hier, wel de opleiding 'Islamic Studies' volgen. Beeld Leiden Islam Academie

Hoe gaat het intussen met de overige opleidingen tot polderimam?

De polderimams, imams die in Nederland zijn opgeleid, komen er na veertien jaar dus aan. In het woord ligt de gedachte achter de polderimams al besloten: de imam moet in Nederland zijn opgeleid. Toen buitenlandse imams meer en meer als probleem werden gezien voor de integratie van moslims, pleitte de overheid in 2004 voor imamopleidingen hier.

Drie instellingen begonnen, met subsidie van de overheid, een opleiding: de Vrije Universiteit, de Universiteit Leiden en hbo-instelling Inholland. De laatste twee stopten er weer mee. Bij Leiden ontbrak het aan studenten. Bij Inholland niet, maar hier studeerde slechts een handvol studenten af, van wie er maar één werk vond als imam.

Er zijn nog twee hbo-instellingen die een imamopleiding aanbieden, maar dan zonder bekostiging van de overheid. De Islamic University of Applied Sciences Rotterdam, die in 1997 werd opgericht, telt nu naar eigen zeggen bijna 300 studenten. Hun rector Ahmet Akgündüz is bekend vanwege zijn laatdunkende uitspraken over joden, homo's en Koerden. Dan is er de Islamic University Europe of Applied Sciences, ook gevestigd in Rotterdam, waar ongeveer 30 imams in spe studeren. Het bestuur van deze instelling is verwikkeld in een fraudezaak.

Nu komt er een derde hbo-opleiding bij: van de Turkse moskeekoepel Milli Görüs. Zij richt zich op alle stromingen binnen de moslimgemeenschap. Islamoloog en antropoloog Welmoet Boender van de universiteit van Leiden, die onderzoek deed naar de imamopleidingen, is niet verbaasd. "Een van de redenen die het lastig maakte om een imamopleiding op te zetten, was juist dat de moskeeorganisaties zo versnipperd waren, zowel qua etniciteit als qua geloofsrichting. Dat Milli Görüs nu voor zichzelf begint, is hier ook een blijk van."

Band met moskeeën

Vorige week verscheen een artikel over de opzet van Nederlandse imamopleidingen van promovenda Semiha Sözeri, waarvoor ze sprak met 38 betrokkenen. Ze zette nog eens op een rij wat er tot nu toe misging. Een van de terugkerende punten is dat vanuit moskeekoepels de vrees bestaat dat de overheid de geloofsinhoud bepaalt. Boender, die een boek schrijft over de ontwikkeling van islamitische theologie in Europa, weet waar die vrees vandaan komt. "Op universiteiten in heel Europa zie je dat bij opleidingen islamitische theologie het kritisch reflecteren centraal staat. Dit staat tegenover het normatieve onderwijs dat van moskeeën uitgaat."

Zo ingewikkeld als de relaties met de moskeekoepels zijn, zo onmisbaar zijn ze voor de imamopleidingen. Dat is hoogleraar Wim Janse, oud-decaan van de faculteit religie en theologie aan de VU, intussen wel duidelijk. In het begin trok het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) zich bijna terug, vertelt hij. "De eis van minister Verdonk, die in 2004 met het plan voor de imamopleiding kwam, had voor hen iets van een bevel. Kijk, je kunt contact zoeken met moskeekoepels én je kunt harten winnen. Dat hebben we op de VU geprobeerd. Ook om te voorkomen dat mensen zouden zeggen: 'Dank u wel, maar die imams van jullie hoeven we hier niet.' Als oud-predikantsopleiding wisten we hoe belangrijk die banden waren. Bij de protestantse theologiestudies en de kerken is dat altijd zo geweest."

Over de vraag wat er misging verscheen in 2012 een evaluatierapport, vertelt Boender. "Hieruit bleek dat de imamopleidingen te duur en te complex waren om rendabel te zijn. De behoefte lijkt heel groot, groot genoeg voor meer opleidingen. Maar het aantal studenten dat ook daadwerkelijk imam wil worden, dat is een ander verhaal. Veel studenten deden de opleiding er als tweede studie naast. Met als gevolg dat er veel uitval was."

Concurrentie

Dan is er ook nog de concurrentie uit het buitenland. "Voor orthodoxe opleidingen gaat men naar Medina, of naar de Al Azhar in Caïro", zegt Boender. Ook Diyanet, de grootste Turkse moskeekoepel in Nederland, die onderdeel uitmaakt van de Turkse overheid, en van oudsher imams vanuit Ankara aanstelt en betaalt, biedt een eigen imamopleiding aan voor de Nederlandse student. Zo kunnen Nederlands-Turkse jongeren een beurs krijgen om in Turkije islamitische theologie te studeren en later hier imam of islamlerares te worden.

Aan de VU wordt de bestaande imamopleiding doorontwikkeld. Vorig jaar maakte de universiteit bekend dat ze samen met de hogeschool Windesheim en het CMO aan een nieuwe hbo-opleiding werkt. Maar ze bewandelen ook een tweede spoor. Sinds begin dit jaar leidt Wim Janse imams op die vaak afkomstig zijn uit het buitenland, en hier al een tijd als imam werken, maar doorgaans geen Nederlandse opleiding hebben. Dit eerste jaar doen 55 imams mee. Ze betalen geen vergoeding: het programma draait op subsidie van het ministerie van sociale zaken en ook de VU zelf draagt bij. Janse: "Dat doen we vanuit onze overtuiging dat we kennis maatschappelijk relevant moeten laten zijn."

De ene helft van die VU-imams volgt een cursus Nederlands, de andere helft beheerst de taal al en volgt specialisatiemodules. Ze krijgen onder meer colleges godsdienstpsychologie, pedagogiek, en geschiedenis, cultuur en bestuur van Nederland. "We leggen daarnaast werkbezoeken af, bijvoorbeeld aan de politie en aan de gemeente. Een taalgroep is ook naar een besloten toneelvoorstelling geweest over Joodse onderduikers."

"Kernwoorden", zegt Janse, "zijn 'gezamenlijk' en 'bottom-up'. Het eerste betekent dat we intra-islamitisch met elkaar optrekken: we betrekken de islamitische gemeenschap in zijn diversiteit erbij. Dat gaat zeer goed. We hebben behalve Turken en Marokkanen ook Surinamers, Bosniërs, Irakezen, Somaliërs en Afghanen in de collegebanken. Op dag één van het programma zei iemand: 'Dit is voor het eerst dat ik mijn Bosnische broeders zie'." En Diyanet en Milli Görüs, die eigen initiatieven opzetten? Janse ziet ze niet als concurrentie. "Dit onderstreept alleen maar de behoefte. En we betrekken hen ook nadrukkelijk bij de gesprekken over onze toekomstige opleiding."

Met 'bottom-up' bedoelt Janse dat de islamitische gemeenschap zichzelf moet herkennen in de opleiding. "Voor ons is het van wezenlijk belang dat de imams zich met behoud van zelfrespect weten te bewegen in een westerse context. Pas als je weet wat je waard bent, kun je anderen ontmoeten in alle diversiteit. Dat verrijkt."

Ondanks de lessen die hij gaandeweg trok, is Janse nog altijd vol vertrouwen. "De fase van de kinderziektes hebben we nu gehad. Dat hoort erbij. De moskeebesturen moesten zichzelf nog organiseren, ze kenden de samenleving niet goed. Andersom kende de samenleving hen ook niet", zegt hij. "Het moet dit keer goed gaan."

Lees ook: Geef import-imams een Nederlandse bijscholing

Als een Nederlandse imamopleiding succesvol wil zijn, moet die aansluiten bij de wensen van de moskeeën, stelt islamitisch pedagoog Alexander den Toom. Hij pleit in een opiniestuk voor bijscholing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden