null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

Hemelse ambassadeurs

Nederland komt er maar bekaaid vanaf als het om heiligverklaringen gaat

Titus Brandsma is de eerste Nederlander in vijftien jaar die heilig wordt verklaard. Vergeleken met landen als Spanje en Italië komt Nederland er maar slecht vanaf als het om heiligverklaringen gaat.

Stijn Fens

Voor sommigen komt de volgende mededeling wellicht als een verrassing, maar Titus Brandsma wordt komende zondag niet als enige heiligverklaard door paus Franciscus. Deze canonisatie is bepaald geen onemanshow. Het past wel een beetje bij ons als Nederlanders om die canonisatie een beetje naar ons toe trekken. Titus Brandsma krijgt zondag op het Sint-Pietersplein gezelschap van maar liefst negen kandidaat-heiligen. Een ervan is afkomstig uit India, drie uit Frankrijk en maar liefst vijf uit Italië.

Heiligen zijn schaars

Het was mooi geweest als er nóg een Nederlander op de lijst had gestaan, maar dat zou een wonder zijn geweest. Zeker vergeleken met landen als Spanje en Italië zijn heiligen schaars in Nederland. De laatste honderd jaar kwamen er vijf bij, plus nog een paar zaligen. Een zaligverklaring is een belangrijke stap op weg naar een heiligverklaring. De laatste heilige vóór Titus dateert van 2007. Het ging daarbij om Karel Houben, geboren in het Limburgse Munstergeleen, die ook in Ierland wordt vereerd.

“Om iemand heilig te verklaren, moet je ook heiligen hebben”, zegt priester en jezuïet Marc Lindeijer, nu vicaris-generaal van het bisdom Breda, maar lange tijd op het hoofdkwartier van zijn orde in Rome medeverantwoordelijk voor de zaligen en heiligen van de jezuïeten. “Er lijken zich weinig kandidaten te hebben voorgedaan in de afgelopen 150 jaar. Althans, in Nederland. In de tijd van het Rijke Roomse Leven waren de katholieken van ons land wel veel bezig met heiligheid. Er waren zelfs handboeken voor, maar het heeft niet veel opgeleverd. Je kunt je de vraag stellen of het Nederlands katholicisme van toen voldoende verinnerlijkt is om tot heiligheid te kunnen komen. Was het niet te veel werken en presteren? En uiterlijk vertoon?”

De Nederlandse katholieken hebben het gebrek aan heiligen dus eigenlijk aan zichzelf te danken.

Gevoeliger

Wie de decreten van de Vaticaanse Congregatie voor Heiligverklaringen een beetje bijhoudt ziet een oververtegenwoordiging van nieuwe Italiaanse en Spaanse zaligen en heiligen. Zo kwamen er in november 2020 in één klap 127 Spaanse zaligen bij. Die waren allemaal als martelaar gestorven in de Spaanse Burgeroorlog ter verdediging van hun geloof. Ook Marc Lindeijer is op de hoogte van geografische verschillen als het om heiligen gaat. “Zeker een gebied als Zuid-Italië schijnt Gods geprivilegieerde regio te zijn voor heiligen. Je hebt daar natuurlijke een grotere concentratie van priesters en religieuzen. Misschien zijn mensen er daar ook wat gevoeliger voor.”

Dat laatste ziet kerkhistoricus Peter Nissen ook. “Spanje en Italië zijn landen met een vrijwel homogeen katholieke bevolking. Dan is de kans op zaligen en heiligen ook groter, alleen getalsmatig al.” Volgens Nissen speelt ook onze nuchtere volksaard een rol bij de heiligenschaarste in ons land. “Maar misschien meer dan met het calvinisme, heeft het te maken met de Noord-Europese spiritualiteit waar de Moderne Devotie een belangrijke uitdrukking van was. Bij de moderne devoten – je ziet dat ook terug in het beroemde boek van Thomas a Kempis – stond voorop dat het ging om het navolgen van Jezus en wordt de heiligencultus gerelativeerd. Erasmus sloot daar in zijn Lof der Zotheid bij aan: ‘Laten mensen liever de boeken van de heiligen lezen dan hun sokken kussen’, schreef hij.

Nederlanders en heiligen: het schuurt een beetje.

De rooms-katholieke kerk heeft zo’n vijfduizend zaligen en heiligen. Het gaat daarbij om mensen die in het openbaar op bijzondere wijze getuigenis van hun geloof hebben afgelegd. Om vast te stellen of iemand heilig is, volgt de kerk een zorgvuldige procedure.

Heiligenfabriek

Katholieken geloven dat zaligen en heiligen dicht bij God zijn. Een belangrijke functie van heiligen is dat ze voor katholieken voorspreker bij God zijn. Door aan hen te vragen in de hemel voor jou te bidden kun je dingen hier op aarde voor elkaar krijgen. Bijvoorbeeld een wonderbaarlijke genezing (een vereiste om heilig verklaard te kunnen worden). Heiligen zijn een soort hemelse ambassadeurs.

Ondanks het feit dat er zoveel heiligen zijn, elke beroepsgroep zijn eigen patroon heeft, veel steden al een beschermheilige hebben en er alleen al tegen hoofdpijn ruim twintig heiligen kunnen worden aangeroepen – onder wie Franciscus van Assisi, Gerbold, Hernin en Mundana – komen er nog altijd nieuwe bij. Elke tijd vraagt om weer nieuwe rolmodellen. De Poolse paus Johannes Paulus II (1978-2005) verklaarde tijdens zijn pontificaat maar liefst 1344 mensen zalig en 482 mensen heilig. In die tijd werd de Congregatie voor de Heiligverklaringen wel de ‘heiligenfabriek’ genoemd.

Nederlanders hebben moeite om, zoals de katholieken zeggen, tot de eer der altaren te worden verheven. Kandidaat-zaligen uit ons land als Dora Visser (mystica en zieneres uit de 19de eeuw), Alphons Ariëns (zette zich einde 19de, begin 20ste eeuw in voor het lot van de arbeiders) en Everardus Witte (beter bekend als ‘het heilig bruurke’ van Megen), hebben het niet gemakkelijk. Ze kunnen wel wat hulp gebruiken.

Goed werk op de huizenmarkt

Volgens Peter Nissen maakt het bruurke van Megen nog wel kans, al hebben de franciscanen het zaligverklaringsproces alweer een tijd geleden stopgezet. “Hij is in principe van hetzelfde kaliber als pater Pio, de populaire Italiaanse heilige.” Het graf van het bruurke wordt bezocht en ook wordt hij nog regelmatig aangeroepen, bijvoorbeeld bij het vinden van een geschikte woning. Maar ondanks het goede werk dat hij op de huizenmarkt doet, is een zaligverklaring nog niet in zicht.

“Nederlanders hebben zich, denk ik, ook gewoon minder sterk gemaakt voor al die potentiële heiligen”, zegt Nissen. “Het succes van een zalig- en heiligverklaringsproces hangt af van de intensiteit waarmee je lobbyt in Rome bij de Congregatie voor de Heiligverklaringen. Als daar nooit eens iemand informeert van: ‘Hoe zit het nu met het heiligverklaringsproces van de zalige Peerke Donders, dan blijft hij onderop de stapel liggen. Er zijn daar honderden dossiers in behandeling.”

Het feit dat de rooms-katholieke kerk in ons land de afgelopen vijftig jaar te maken heeft met een dramatische neergang in geloofsleven en kerkgang, speelt ook een grote rol in de waardering van heiligen. “Heiligheid is de hoogste bloei waar een kerk toe kan komen”, zegt Marc Lindeijer. “Als de krimp zo groot is als in Nederland, zullen de nieuwe heiligen eerder apostelen zijn of martelaren. Je kunt overigens hetzelfde zeggen van landen als Engeland en Duitsland. Daar struikel je ook niet over de nieuwe heiligen.”

De prijs voor een zaligverklaring kan al snel oplopen

Daarnaast zijn zalig- en heiligverklaringsprocessen bepaald niet goedkoop. Met onder meer de reis-, print-, en vertaalkosten kan de prijs voor een zaligverklaring al snel oplopen tot 50.000 euro, becijferde het Katholiek Nieuwsblad in 2016. Amerikaanse kerkelijke functionarissen schatten in 2015 dat een proces tot heiligverklaring omgerekend zo’n 183.000 euro kan kosten. Dit laatste bedrag is inclusief de plechtigheid op het Sint-Pietersplein. Nissen: “In Nederland hebben nogal wat bisdommen financiële problemen. Ik kan me voorstellen dat die dan andere prioriteiten moeten stellen. Het kan op dat vlak ook helpen als je lid bent van een religieuze orde of congregatie. Die hebben vaak nog wel ergens een potje voor zalig- en heiligverklaringen.”

Marc Lindeijer vindt de schattingen van kosten voor zalig- en heiligverklaringsprocessen wat aan de hoge kant. “De Vaticaanse tarieven zijn heel schappelijk, en bedenk dat het Vaticaan zelf geen vragende partij is. ‘Wie vraagt, betaalt’ geldt ook voor nieuwe zaligen en heiligen.” Hoeveel het heiligverklaringsproces van Titus Brandsma heeft gekost, is overigens niet bekend.

Wel is duidelijk dat zijn heiligverklaring voor een kleine hausse in katholiek Nederland heeft gezorgd. “Wat dit werkelijk betekent voor de verering, kunnen we pas over een jaar of twee zeggen”, aldus Lindeijer. “Ik ben afwachtend.”

Bussen met pelgrims

Peter Nissen hoort wel zeggen dat het Vaticaan met de heiligverklaring van Brandsma zou beogen een impuls te geven aan de herleving van het katholicisme in Nederland. “Helaas, zo werkt het niet. Ze kunnen het in Rome wel hopen, maar de tijden zijn voorbij dat er bussen met pelgrims vanuit ons land naar Ugoklooster, de geboorteplaats van Titus, gingen. Maar als kerk kun je wel wat met hem. Hij is echt een heilige van deze tijd. Ik merk om mij heen dat hij ook mensen aanspreekt die niet zoveel met de kerk hebben. Dat zit dan in zijn dienstbaarheid, zijn nadruk op de vrijheid van journalistiek en zijn alledaagse spiritualiteit.”

Hoe Titus Brandsma het ook gaat doen, toekomstige Nederlandse heiligen zullen toch van ver moeten komen. Voor katholieke landgenoten die graag na hun dood heilig willen worden verklaard, heeft Nissen nog wel een paar tips. “Schrijf zo min mogelijk. Ze gaan al je geschriften onderzoeken op zaken die ingaan tegen de katholieke leer. Verder: sticht een religieuze congregatie. Van de tien heiligen die zondag worden afgekondigd, hebben er zeven een congregatie gesticht. Of zorg dat je lid bent van een al bestaande orde of congregatie die zich voor je inzet. Heilig worden kun je niet alleen.”

Lees ook:
De genezing van pater Michael Driscoll hielp Titus Brandsma aan zijn wonder

De Amerikaan Michael Driscoll (80) werd op voorspraak van Titus Brandsma genezen van een agressieve vorm van kanker. Zo zorgde hij voor het wonder dat nodig was om de Nederlandse karmeliet zondag in Rome heilig te kunnen verklaren.

In de voetsporen van verzetsheld en heilige Titus Brandsma, ‘Hij wilde voor de waarheid opkomen’

Op 15 mei wordt de Nederlander Titus Brandsma in Rome heilig verklaard. Hij was een karmeliet die zich vanuit zijn geloof verzette tegen de nazi’s. Een portret aan de hand van de plekken waar Titus Brandsma leefde en werkte.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden