null Beeld

Theologisch ElftalFormatie

Nederland als kudde zonder herder

Het lijkt al een eeuwigheid geleden dat we naar de stembus gingen. Maar toch is er nog altijd geen nieuw kabinet en regeert Rutte III, afgetreden en wel, gewoon door. Dat roept de vraag op of we in tijden van crisis wel een ‘echt’, kabinet nodig hebben.

De formatie is terug van vakantie. Veel haast maakten de partijen in Den Haag tot nu toe niet met de vorming van een nieuw kabinet. Intussen komt het afgetreden kabinet Rutte gewoon op Prinsjesdag vanwege de coronacrisis met een begroting, maar verder ligt het beleid min of meer stil. Daar is niet iedereen blij mee. Oud-politicus Jan Terlouw kwam deze week zelfs met een vlammende tweet: “Waar, in vredesnaam, blijft 5 maanden na de verkiezingen een nieuw kabinet, met een regeerakkoord dat in het teken staat van een doeltreffend klimaatbeleid?”

Alain Verheij, theoloog en schrijver, begrijpt de wanhoop van Terlouw wel. “Op de site van de NOS werd deze week in verband met dat alarmerende rapport over ons klimaat gevraagd: ‘Wat kunnen wij zelf doen?’ Het merendeel van de mensen die hierop reageerden, antwoordde dat wij zelf weliswaar veel kunnen bijdragen, maar dat uiteindelijk de overheid ons daarbij moet helpen. Klimaatverandering is een mondiaal en structureel probleem waarbij we leiding en dus een nieuw, echt kabinet nodig hebben.”

Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver, heeft een missionair kabinet helemaal niet gemist de voorbije maanden. “Ik voel mij een beetje Belg. Ons buurland zat in het recente verleden twee keer lange tijd zonder echte regering. België bestaat nog, net als Nederland. Wij worden geregeerd door bewindslieden die op gezette tijden hun zegje doen. Maar achter iedere minister of staatssecretaris staat een team van ambtenaren die het eigenlijke werk doen. Nederland draait gewoon door. Er wordt geregeerd met of zonder regering. Ook in crisistijd.”

Verheij: “Ik moet denken aan het Bijbelboek Rechters. Daar zit een soort van ‘refrein’ in de tekst: “In die tijd was er geen koning in Israël; iedereen deed wat in zijn eigen ogen goed was.” Dat lijkt een soort klacht te zijn van de schrijver, een waarschuwing tegen gebrek aan leiderschap. In heel het boek Rechters klinkt het verlangen naar leiding en een waarschuwing voor anarchie en stuurloosheid als die leiding ontbreekt. Daar staat tegenover dat als er dan leiding komt in de persoon van koningen, het vaak ook weer niet goed is.”

Van de Kamp: “Wat Alain zegt, is heel interessant. Wat je in het boek Rechters vaak tegenkomt, is een soort leiderschap op deeltijdbasis. Iedere keer wanneer er iets aan de hand is, treedt een leider naar voren. Dan komt iedereen weer tot inkeer en leeft volgens de regels tot de volgende crisis zich aandient. Daar lijkt het ook op bij de aanpak van de coronapandemie. Het kabinet is op dit moment niet meer dan een stem van wat er in Den Haag allemaal achter de schermen geregeld wordt. Door ambtenaren. Zij bepalen de regels.”

Verheij: “Die naargeestige Franse schrijver Michel Houellebecq noemde Nederland in zijn laatste roman Serotonine een onderneming. Dat ben ik wel met hem eens.”

Van de Kamp: “Hij doelt natuurlijk op de Nederlandse koopmansgeest.”

Verheij: “Inderdaad. Wij zijn goed in dingen zoals het kopen van vaccins. We zijn een land met kapitaalkracht en we horen bij de EU. We wachten af tot de oplossing van een probleem ergens wordt uitgevonden en die kopen we dan. Rutte heeft niet voor niets de uitspraak gedaan: ‘visie is als een olifant die ons het zicht belemmert.’ De demissionaire status van het kabinet geeft hem de mogelijkheid zich wars te houden van welke visie dan ook en pragmatisch te blijven doorregeren.”

Van de Kamp: “Wij als Joden zijn zo’n tweeduizend jaar geleden in ballingschap gegaan en leven met het idee dat God met ons mee in ballingschap is gegaan. Hij is zogezegd demissionair geworden. God is er wel, maar heeft zich teruggetrokken en de verantwoordelijkheid voor het overleven van het Joodse volk neergelegd bij het volk zelf. Op afstand houdt Hij toezicht en stuurt Hij dingen aan. Je zou kunnen zeggen dat het Nederlandse volk sinds de verkiezingen van 17 maart in een soort ballingschap leeft. Het systeem regering bestaat en we functioneren bij de gratie daarvan.”

Verheij: “We moeten uit de fuik komen van de partijpolitiek. Er moet leiderschap komen dat dit overstijgt.”

Van de Kamp: “Er wordt ons voortdurend verteld dat we in een crisis leven, of het nou corona is of het klimaat, en dan moet er gezag zijn. Prima. Maar dan moeten we dit ook heel serieus nemen, met desnoods een regering van nationale eenheid.”

Verheij: “Als ik bij informateur Mariëtte Hamer aan tafel zou zitten, zou ik beginnen over het verhaal van de wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging. Ik heb er pas nog over gepreekt. Jezus heeft heel veel mensen om zich heen lopen en hij ziet dat ze als schapen zonder herder zijn. Daar heb je dat gebrek aan leiderschap.

“Ze zijn ook allemaal onverstandig. Op een warme lentedag zijn ze met hem meegegaan naar een afgelegen plaats. Ze hebben niet echt nagedacht over wat ze straks zullen gaan eten. Jezus straalt om te beginnen rust uit, en stelt vervolgens een team aan dat zich moet bekommeren om al die mensen. Wat er aan eten is, laat hij uitdelen aan de mensen door zijn leerlingen. Dat blijven ze doen totdat iedereen is voorzien. Dit verhaal bevat volgens mij een aantal belangrijke lessen voor ons toekomstige kabinet. Aan de ene kant moet het overtuigend overkomen en rust brengen. Het moet iedereen welkom heten. Niemand wegsturen. Er is genoeg voor iedereen. Er zijn genoeg vaccins voor iedereen in de hele wereld. Er is genoeg geld om de klimaatverandering aan te pakken en de groeiende ongelijkheid aan te pakken.”

Van de Kamp: “Ik vind dit wel een aangenaam beeld. Het is zelfs concreet genoeg voor politici die niets met religie hebben. Maar een ouderwets coalitiekabinet op grond van een dichtgespijkerd regeerakkoord hebben we niet meer nodig.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden