Afshin Ellian.

InterviewAfshin Elian

Naar de rechter voor een betere wereld? Volgens Afshin Ellian is dat juist een gevaar voor de democratie

Afshin Ellian.Beeld Mark Kohn

Stikstof, Urgenda, Shell: in geruchtmakende rechtszaken tikte de rechter de overheid op de vingers. Dat is geen goed nieuws, vindt rechtsfilosoof Afshin Ellian. ‘De tussenkomst van de rechter trekt de samenleving uit evenwicht.’

Juni 2015: de rechter maant de staat tot het reduceren van CO2 (het ‘Urgenda-vonnis’). Mei 2019: de Raad van State trekt een streep door het stikstofbeleid van de overheid (de ‘Mob-uitspraak’). Mei 2021: de rechter draagt Shell op CO2-uitstoot versneld te verminderen.

Het is, schreef oud-Denker des Vaderlands René ten Bos onlangs in het Financieel Dagblad, ‘een tendens die je in een complexe wereld wel vaker ziet: als je mensen met andere belangen niet kunt overtuigen, dan dwing je je eigen gelijk af met een gang naar de rechter’.

Ook Afshin Ellian (Teheran, 1966) ziet die tendens. De Leidse hoogleraar ‘Encyclopedie van de rechtswetenschap’ vindt het een zorgelijke ontwikkeling, waar hij zich al langer druk om maakt. Het vertrouwen in de staat als geheel staat op het spel, stelt hij.

Hoezo? De burger kan in z’n eentje de staat uitdagen en krijgt nog gelijk ook. Dat is toch goed voor het vertrouwen in de rechtsstaat? Het individu staat niet machteloos tegenover de machtige overheid.

“U hebt gelijk. Laten we blij zijn dat we in een land wonen waar de rechter zonder angst voor de minister-president of welk instituut ook, u gelijk geeft.”

Leve Urgenda dus.

“Nee! Maar dat niet vanwege Urgenda, ze maken gewoon gebruik van de mogelijkheden. Ik maak bezwaar tegen die mogelijkheden.”

Terwijl hij een sigaret opsteekt, geeft Ellian een kort college over de geschiedenis van die mogelijkheden. “Ik zie een trend in verschillende westerse landen om ruimte te bieden aan een vreedzame strijd tegen overheidsbesluiten. In Nederland is er dertig jaar geleden een wetsartikel gewijzigd – wacht, ik heb het hier: 305a BW. Belanghebbenden kunnen procederen. Maar wat is een belanghebbende? Ik denk: als je aan een rivier woont en op de andere oever komt een vervuilende verffabriek, dan heb je er belang bij dat te voorkomen, want je leefbaarheid is in het geding. Maar tegenwoordig is iedereen belanghebbende geworden, ook als je 100 kilometer verderop woont, en niet aan die rivier. Van dat opgerekte begrip maakt de milieubeweging nu gebruik. Dat is een fout die de wetgever moeten repareren.”

Een ander bezwaar is, aldus de rechtsfilosoof, dat die beweging in het gelijk gesteld is door een beroep te doen op mensenrechten: we hebben recht op leven. Als de overheid niet snel zorgt voor schone lucht, dan snijdt ze de kans op een goed leven van onze kinderen of kleinkinderen af.

Afshin Ellian. Beeld Mark Kohn
Afshin Ellian.Beeld Mark Kohn

Ook hier is volgens Ellian sprake van een al te ruime definitie, nu van mensenrechten. “In delen van de VS dwongen zwarte activisten via de rechter afschaffing van apartheid af. Nu kun je zeggen: mooi toch, dat de rechter vreedzaam een fundamenteel conflict oplost? Ja, maar die rechter verwees naar de grondbeginselen van het recht, naar gelijke behandeling van alle Amerikaanse staatsburgers. Dat is heel iets anders dan bij Urgenda. Urgenda zegt dat de democratisch gekozen overheid het Akkoord van Parijs getekend heeft en dat niet goed uitvoert. Ik denk trouwens dat ze gelijk hebben over klimaatverandering, maar daar gaat het hier niet om. Urgenda’s argument was: dat vormt een bedreiging voor de rechten van uw achterkleinkinderen, van hun recht op leven. Dat zei de rechtbank ook in de Shell-zaak.”

Volgens Ellian is het tijd om een stap achteruit te zetten en weer eens te kijken naar waar het de wetgever ooit om begonnen was. “Dat is de teleologische benadering: wat had men daar op het oog? Mensenrechten waren in gevaar als er een directe dreiging van de zijde van de overheid was, als politieke tegenstanders of anderen voor hun leven moesten vrezen, voor een doodstraf. Als je dat oprekt, dan creëer je nieuwe normen voor recht op leven. Dan kom je enorm in de problemen. Het klimaatpanel IPCC waarschuwt: over dertig jaar dreigen rampen. Maar dat vormt geen directe bedreiging, en dus is er geen mensenrecht dat op de tocht staat. Dat is wel het geval als een staat jou onmiddellijk bedreigt. Het kan best kloppen wat het IPCC beweert, maar het is de staat die een bredere belangenafweging moet maken. Die is verantwoordelijk voor salarissen van leraren, van rechters, die moet uitkeringen verschaffen en wegen onderhouden.”

De tussenkomst van de rechter trekt de samenleving uit evenwicht, oordeelt Ellian. “De staat dient de balans te bewaren. Waar moet ze de inwilliging van de Urgenda-eis van betalen? Dat vraagt om afgewogen keuzes. Als we, om eens een keus te noemen, een flinke bezuiniging op de gezondheidszorg doorvoeren, dan kost dat levens – en dat is meteen in strijd met het recht op leven. Vergeet niet dat klimaat niet het enige onderwerp is dat telt.”

Nee, maar de overheid heeft dit over zichzelf afgeroepen. Urgenda zegt: je hebt beloofd een klimaatdoelstelling te halen, nou, hou je aan je woord.

“Zeker, maar de rechter hoort zich daar niet over uit te spreken, die dient zich daar verre van te houden. Die kan hooguit een uiterste inspanning adviseren. De staat heeft veel inspanningen te leveren – ik noem nog maar eens de uitkeringen, het onderwijs, de ziekenhuizen. Zodra rechters zeggen: nu moet de staat meteen aan de klimaateisen voldoen, dan trekken ze de samenleving uit het lood.”

Laat me u een voorstel doen. Ik richt vandaag de Vereniging ter Beveiliging van Bedreigd Nederland (VBBN) op, om de afdracht van 2 procent van het nationaal inkomen aan de Navo af te dwingen. Dat betalen we nu niet, terwijl Poetin een bedreiging vormt. Als we de defensie-uitgaven niet opschroeven, moeten we het straks stellen zonder de militaire macht van de Navo als we haar hard nodig hebben. Wordt u lid van de VBBN?

“U hebt gelijk. Het is eigenlijk hetzelfde als wat Urgenda heeft gedaan, het ene is wat linkser, het ander rechtser.” Ellian steekt een nieuwe sigaret op. “Uw VBBN heeft een sterke zaak, ze kan makkelijk een beroep doen op mensenrechten; ik zie Poetin, althans op korte termijn, als een grotere bedreiging dan de klimaatopwarming. Toch word ik geen lid van uw vereniging, want stel dat ze in het gelijk wordt gesteld? Dat heeft onmiddellijk gevolgen voor de begroting van de overheid. Bovendien holt dit de rechtsstaat uit. Het zijn de volksvertegenwoordigers die de begroting horen bij te stellen.”

Die uitholling mogen we, meent Ellian, eerst de rechters aanrekenen. “De relatie tussen rechter en parlement is precair. De rechters hebben die verstoord. Ze hebben zichzelf populair gemaakt bij bepaalde activisten. Maar wat zou er gebeuren als uw VBBN bot vangt bij de rechter? Dan krijg je een moddergevecht over of rechters te links zijn. U ziet, die rechters ondermijnen hun eigen gezag.”

René ten Bos heeft iets meer sympathie voor wie naar de rechter stappen dan Ellian, maar ook Ten Bos ziet een gevaar in de ‘dikastocratie’, met rechters die het – meer dan het parlement – voor het zeggen hebben. “In wat voor wereld komen we terecht als alleen de rechter nog kan uitmaken wat goed en kwaad is?”

Ellian: “Ik heb in Iran gezien wat er gebeurt als je de rechters almachtig maakt – dan stelt het parlement geen biet meer voor en zijn burgers niet gelukkig.” Hij ontvluchtte het land, eerst naar Pakistan, toen naar Afghanistan en ten slotte, in 1989, naar Nederland.

Wat vindt u van het voorstel van het PvdA-Kamerlid dat met een wet tegen wil gaan dat kinderen in armoede opgroeien, met als argument: als er te weinig verbetert, hebben we als Kamer een stok achter de deur, dan dwingen we het af bij de rechter?

Ellian veert op, zijn stem gaat omhoog. “Dat is érg. Nog erger dan Urgenda, want hier is de dader een parlementariër. Hij veracht zijn eigen positie als lid van ’s lands hoogste orgaan, duikt weg voor zijn verantwoordelijkheid. Dat je bestrijdt dat kinderen in armoede leven, daar is niemand tegen. Maar dat argument is gevaarlijk. Zorg er liever voor dat een minister die niet levert, de laan wordt uitgestuurd, maar kom niet met de rechter aanzetten.”

“Het parlement is het hoogste orgaan van de staat, dát moet zich erover uitspreken. Als je naar de rechter stapt, zeg je tegen burgers: laat dat stemmen maar zitten, als het je niet aanstaat, kun je om dat hoogste orgaan heen, stap je naar de rechter en kun je toch nog je zin krijgen. Het is een bedreiging van de democratie. Het versterkt de tendens die we toch al zien, van afnemende betrokkenheid bij de parlementaire democratie. Het vertrouwen in de democratie slinkt. U ziet: niet alleen de rechter kan een bedreiging vormen voor de rechtsstaat, de wetgevende macht kan dat ook.”

Toch vindt u het voor Nederland pleiten dat een burger in zijn eentje de staat kan aanspreken, want dat versterkt de rol van het individu.

“Dat klinkt idealistisch. Sta ik helemaal achter. Gek genoeg werkt dat niet zo. Voor individuen – kijk maar naar de ouders in de toeslagenaffaire – is het razend lastig je recht te halen. Het vraagt veel kennis om de staat uit te dagen, en veel geld om te procederen. Urgenda is niet enkel mevrouw Minnesma, Mob is niet enkel meneer Vollenbroek. Het zijn door goed geld gesteunde organisaties. Zulke belangengroepen krijgen meer armslag. Dat vind ik geen goede ontwikkeling. Ik verdenk Urgenda er niet van, maar de rechter zet de deur open naar buitenlandse invloed doordat er geld naar verenigingen vloeit waarmee kan worden geprocedeerd. Ze kunnen besluiten van de Nederlandse overheid doorkruisen.”

Hebben politici geen boter op hun hoofd? Ze denken: wij gaan geen draconische maatregelen voor het milieu nemen – dat is electorale zelfmoord – maar we weten dat de rechter ingrijpt. Zo wast de politiek de eigen handen schoon.

“Die tendens is al dertig jaar gaande. Het is huichelachtig, wachten tot de rechter je ergens toe dwingt. Zo vinden politieke angsthazen en actievoerders elkaar in de rechtszaal. Dat is de cynische werkelijkheid.”

Lees ook:

Zo houdt de democratie stand

De meeste filosofen waren geen echte liefhebbers van democratie, aldus rechtsfilosoof Afshin Ellian. Toch is het het enige systeem waarin vrijheid kan bestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden