Kerkbezoek

Na de kerkhonger de kerkhuiver: komen kerkgangers terug na corona?

Ook bij de katholieke parochies blijven mensen weg. Beeld Hollandse Hoogte/ANP
Ook bij de katholieke parochies blijven mensen weg.Beeld Hollandse Hoogte/ANP

Kerken mogen op anderhalve meter weer kerkdiensten houden, maar er blijven veel lege stoelen. Is de kerkhonger gestild en neemt de kerkhuiver de overhand? En komen de mensen weer terug als het virus is bedwongen? De bezorgdheid is groot, maar hoop is er ook.

Wim Terlouw, ­dominee in Dronten, is ­bezorgd. Deze ­zomer zijn de ­regels voor kerkdiensten verruimd. Bij de zondagse vieringen, die online worden uitgezonden, zijn in deze poldergemeente dertig mensen welkom. Maar veel stoelen blijven leeg, de gemeenteleden komen niet. “Hoe langer dit duurt, hoe groter mijn vraag­tekens of de mensen weer terugkomen als corona voorbij is”, zegt Terlouw bij het ­begin van het nieuwe kerkelijk seizoen.

Er zijn voor de hand liggende redenen dat gelovigen in deze coronazomer liever thuisblijven. Terlouw ziet in zijn Protestantse Gemeente, die Trouw deze coronatijd volgt, vooral bij ouderen enorme voorzichtigheid om zich in grotere gezelschappen te begeven. En anderen wordt de lust ontnomen, doordat kerkdiensten zo anders zijn dan ‘normaal’. Reserveren, handgel­letjes, maar vooral: zitten op anderhalve meter en niet of beperkt zingen en koffiedrinken, dat schrikt mensen af. Ze kijken kennelijk liever thuis. Het aantal mensen dat de viering online volgt is volgens ­Terlouw nog steeds ‘ongekend hoog’.

Maar de dominee in Dronten betwijfelt of het alleen de corona-gerelateerde beperkingen zijn die de polderbewoners ervan weerhouden naar de kerk te komen. “Vroeger kon ik weleens smalend doen over mensen die alleen maar uit gewoonte naar de kerk gaan”, zegt hij. “Maar nu zie ik dat gewoontes behulpzaam zijn om kerkdiensten in stand te houden. Je gaat, ook als je geen vrome oprisping hebt. Die vaste structuur is nu weg. Daar komt een andere structuur voor de zondagmorgen voor in de plaats, zonder kerkgang. Dat went heel snel.”

Terlouw ziet ook nog een andere reden waarom mensen niet komen: hij hoort wel dat ze de kerk ‘eigenlijk niet missen’. Hoe breed verbreid dat gevoel is, kan de predikant onmogelijk zeggen. Maar het staat haaks op de gedachte aan het begin van de crisis, dat kerkgangers niet buiten de diensten konden. ‘Kerkhonger’ was het woord waarmee dit gevoel werd gevangen toen de kerkdeuren een paar weken dicht waren.

Slijtage

In Dronten ziet de dominee die kerkhonger nu dus niet. Is kerkhuiver een beter woord? “Dat zou ik niet zeggen. Het is geen weerstand, maar het is slijtage. Ik heb geen flauw idee wat de invloed van de corona is, maar ik ben bang dat dit versterkt wat toch al gebeurt. Ontkerkelijking zet door, steeds in een andere variant.” Terlouw is inmiddels zo bezorgd dat hij zich afvraagt of de op handen zijnde verbouwing van de kerk niet heel anders moet: “Met de helft van de ­stoelen hebben we misschien al genoeg”.

Wim Terlouw waarschuwt dat hij ‘geen positivo’ is. “Je kunt je oor beter bij anderen te luisteren leggen.” Maar overal klinkt hetzelfde geluid: de ruimte die er in de kerken momenteel is, wordt niet maximaal benut. Zelfs bij de gereformeerde gemeente, waar de kerkgang heel hoog is, zijn er lege plekken, zegt ouderling Teunis Bunt over zijn orthodoxe kerk in Opheusden en hij durft dat ook wel te zeggen over de rest van de reformatorische wereld. Van de 2500 gemeenteleden in Opheusden kwam voor corona zo’n driekwart, nu schat Bunt dat 60 procent van de leden de kerk bezoekt – ze worden verdeeld over drie diensten. Het zijn voornamelijk ouderen en kwetsbaren die thuisblijven. Bunt gaat ervan uit dat die weer terugkomen als het virus is bedwongen.

Kerkgangers tijdens een kerkdienst in de openlucht van de Hervormde Gemeente Barneveld.  Beeld ANP
Kerkgangers tijdens een kerkdienst in de openlucht van de Hervormde Gemeente Barneveld.Beeld ANP

Ook dominee Wilbert van Iperen ziet grote voorzichtigheid bij de 150 kerken op de Veluwe waarvoor hij classispredikant is bij de Protestantse Kerk in Nederland. “Ik hoor daar zorgen over”, zegt hij, vlak nadat hij een kerkeraadslid aan de lijn had die vreest dat de groep die toch al niet vaak komt, de kerk voor altijd voor gezien houdt.

“Het is moeilijk te onderscheiden of mensen uit voorzichtigheid niet meer komen, of uit gemakzucht”, zegt Van Iperen. Ook daarom durft hij geen voorspellingen te doen of zij weer terugkomen. “Naarmate het virus meer onder controle is, zal de kerkhuiver weer verdwijnen, maar ik sluit niet uit dat de mensen die al een dunnere lijn met de kerk hebben, ook na deze crisis wegblijven.”

Michel van Heijningen, lid van het landelijk bestuur van de PKN en predikant in Dork­werd en Wijnjewoude in het noorden van het land, is in een opiniestuk in het Friesch Dagblad stelliger. Onder de kop ‘de toekomst van de kerk staat op het spel’ schrijft hij dat de stap van een onlinedienst naar géén dienst voor ‘veel christenen’ vaak kleiner is dan van online naar een echte kerkdienst. ‘Ik zie het om me heen gebeuren en ik begrijp het ook wel. Een verwaarloosde gezonde gewoonte opnieuw aanleren kost tijd en energie en we zijn allemaal mensen die, laten we eerlijk zijn, niet altijd evenveel zin hebben om bezig te zijn met de dingen van Gods rijk.’

Meer hybride

Dat de toekomst van de kerk op het spel staat, dat vindt hoogleraar theologie Stefan Paas niet alleen voorbarig, maar ook heel erg overdreven. Zolang er berichten zijn over een tweede golf en een vaccin uitblijft, zullen kerkgangers voorzichtig blijven, verwacht deze voormalige Theoloog des Vaderlands. “Maar daar moeten we ons niet te veel door laten afleiden”, vindt hij. “De honger naar contact is overal, waarom zou dat er niet in de kerk zijn? We moeten niet zo bezorgd naar de toekomst kijken.” Een dramatische knik in het aantal gelovigen voorziet de christelijke gereformeerde hoogleraar niet, de secularisering wordt door corona in zijn waarneming versneld, noch vertraagd. Wel voorziet hij dat de kerk meer hybride wordt: online volwaardig naast fysiek.

Ook bij de katholieke parochies blijven bezoekers weg, constateert tv-presentator Leo Fijen. Bij de eerste keer dat er weer zeventig mensen naar zijn kerk in Maartensdijk konden, werden er maar twintig plekken gereserveerd. “De teleurstelling is groot. En ik weet het dan zeker: de toekomst van de kerken ter plekke zal voor ­altijd anders zijn”, noteert Fijen in ‘Kerk in tijden van corona’. Hij vroeg voor die bundel een aantal katholieke en protestantse kopstukken lessen te trekken uit de corona­crisis.

Voor de katholieke kerk legt de crisis de noodlijdende toestand van de kerk nog eens bloot, zo blijkt uit de bijdragen van verschillende auteurs. Anders dan in veel protestantse gemeenten, is er buiten de missen op zondag haast niks om op terug te vallen.

Broosheid

Sam Goyvaerts, docent aan de Tilburg School of Catholic Theology, ziet dat zo: ‘De coronacrisis heeft in hoge mate ook de broosheid en armoede van onze parochiale en kerkelijke structuren en gemeenschappen laten zien.’ Mirjam Spruit van het Centrum voor spiritualiteit schrijft: ‘Bij veel parochies is de viering in de weekenden het enige moment in de week dat de parochianen elkaar treffen .... Velen hebben een gebrek aan verbondenheid met elkaar ervaren. Veel mensen hebben zich eenzaam gevoeld en gehoopt dat ‘de parochie’ een keer zou bellen of iets van zich zou laten weten.’

Spruit adviseert diezelfde mensen die de aandacht van hun geloofsgenoten nu zo missen, kleine groepen op te zetten waarin mensen met elkaar bidden en naar elkaar omzien, zodat ze ‘verbondenheid met ­elkaar kunnen beleven’ en er zorg is, voor elkaar of van de pastor.

Deze oproep sluit nauw aan bij die van de scriba van de landelijke PKN, René de Reuver. Voor hem bewijst de coronacrisis het belang van de gemeenschap. En die missen ‘we’: ‘Juist nu we niet of slechts heel beperkt kunnen samenkomen, blijkt wat we missen .... Geloven doe je niet in je eentje, maar samen.’ Hij komt met de suggestie om in huiselijke kring samen met anderen naar onlinediensten te gaan kijken, waarbij nu wel het maximum geldt van zes gasten.

Handen uit de mouwen

In Dronten wordt die mogelijkheid voor komend seizoen bekeken, zegt Thea de Ruijter, collega van Wim Terlouw. Het komend jaar gaat het team in Dronten onderzoeken wat er op het vlak van huisgroepen nog meer kan. Zelf heeft De Ruijter ervaring met gesprekskringen van dertigers en veertigers die levensthema’s bespreken.

Maar voorlopig is ze druk met de organisatie van de startzondag volgende week, waarmee het nieuwe kerkelijke seizoen wordt geopend. Dronten koerst aan op een openluchtdienst op het grasveld naast de kerk, met maximaal 60 mensen – bij slecht weer passen die ook op anderhalve meter in de kerk. Voor het eerst zijn ook kinderen weer welkom: er is oppas en een kinder­nevendienst voor de oudere kinderen.

De Ruijter wordt daar heel enthousiast van; een kerk zonder kinderen, daar kan ze ook maar slecht aan wennen. Maar het is nog een proef en dat is exemplarisch voor het nieuwe kerkjaar. “De toekomst is open”, zegt ze. “We moeten allemaal kijken wat er kan in ons eigen dorp of stad. Maar hoe dan ook moeten de handen uit de mouwen.”

Maandag beschrijft de redactie hoe moskeeën het nieuwe seizoen ingaan.

Lees ook

Het ‘anderhalvemeter-gebedshuis’: wie mag er straks naar binnen?

Voor de kerken is het een meevaller dat de regels al vanaf 1 juli worden versoepeld, van dertig naar maximaal honderd mensen, op anderhalve meter. “Maar het voelt als bitterzoet”, zegt woordvoerder Marloes Nouwens van de Protestantse Kerk. “Er zitten zoveel mitsen en maren aan, dat de spontaniteit er voorlopig wel af is.”

Kerk in de buitenlucht: ‘De behoefte aan ontmoeting is in coronatijd alleen maar groter’

In de zomer liggen kerkelijke activiteiten normaal gesproken stil. Is dat in coronatijd ook zo? Trouw volgt de Protestantse Gemeente in Dronten en ziet: daar gebeurt nu juist méér.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden