Hanna Rijken: ‘Muziek wordt ervaren als een voertuig naar God’.

InterviewHanna Rijken

Muziek in de kerk is niet alleen essentieel, het polariseert soms ook

Hanna Rijken: ‘Muziek wordt ervaren als een voertuig naar God’.Beeld Judith Jockel

Theoloog en musicus Hanna Rijken onderzocht de kerkmuzikale ontwikkelingen in Nederland in de afgelopen jaren. Wat blijkt? Muziek in de kerk is niet alleen essentieel, maar werkt soms ook polarisatie in de hand.

Djuna Spreksel

Het is een wrange samenkomst van omstandigheden: er wordt een onderzoek naar kerkmuzikale ontwikkelingen in Nederland gepresenteerd op het moment dat zingen in de kerk allesbehalve vanzelfsprekend is. En dat terwijl Hanna Rijken concludeert dat muziek van essentieel belang is voor de religieuze belijdenis van kerkgangers. ‘Ik zou geloven niet meer uithouden zonder te zingen’, is een van de reacties die ze onlangs kreeg. En: ‘Muziek is onontbeerlijk. Als ik zing, dan gebeurt er iets met mijn ziel.’

Rijken is theoloog en docent liturgie aan het Rotterdams Conservatorium Codarts. Ze promoveerde aan de Protestantse Theologische Universiteit op de choral evensong en recentelijk onderzocht ze samen met journalist Wim Houtman van het Nederlands Dagblad de ontwikkelingen op kerkmuzikaal gebied na het verschijnen van het Liedboek in 2013 (dat inmiddels in veel protestantse kerken wordt gebruikt).

“Dat is een brede, veelzijdige bundel”, vertelt Rijken. “Het Liedboek werd destijds samengesteld in opdracht van verschillende denominaties waaronder de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), de doopsgezinden en de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap. Later sloten ook nog andere kerken aan. In deze bundel zijn liederen uit verschillende eeuwen en theologische achtergronden opgenomen, net als een verscheidenheid aan muzikale vormen en stijlen.”

De grote vraag: wat zou de komst van het Liedboek aan kerkmuzikale ontwikkelingen teweegbrengen? Rijken verwijst naar Engeland, waar na het verschijnen van vergelijkbare brede bundels in het verleden, denominaties met eigen bundels kwamen die meer geschoeid waren op de eigen leest.

Een hausse aan nieuwe liedbundels

En inderdaad: na de verschijning van het Liedboek kwam er ook hier een hausse aan nieuwe liedbundels uit. Zo verscheen in 2015 de bundel Hemelhoog op initiatief van het Evangelisch Werkverband. De HGJB (Hervormd Gereformeerde Jeugdbond) bracht in hetzelfde jaar een nieuwe versie uit van Op Toonhoogte. Ook verscheen de oecumenische liedbundel Zangen van zoeken en zien. Een jaar later volgde Weerklank, bedoeld voor kerken van behoudend gereformeerde snit.

Rijken vond daarom dat het tijd werd om met een helikopterblik de pluriformiteit van het kerkmuzikale landschap in Nederland in kaart te brengen. Uit welke bundels wordt er gezongen? Wat voor discussies worden er gevoerd binnen de muren van de verschillende genootschappen en parochies? En hoe belangrijk is muziek eigenlijk voor kerkgangers?

Zeshonderd gemeentes en parochies van in totaal 22 denominaties deden mee aan het onderzoek. Ongeveer de helft van de respondenten zijn PKN-gemeenten, vertelt Rijken, de andere helft is onderverdeeld in onder meer de rooms-katholieke kerk, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Gereformeerde Gemeenten. Door de beantwoording van open vragen gaven ze een inkijkje in hun kerkmuzikale praktijken.

“Er zijn grofweg twee grote tendensen te zien in de PKN”, analyseert Rijken. “Enerzijds is er een beweging richting oecumenisch-protestantse liturgie, met ook koorzang, aandacht voor het kerkelijke jaar, vespers en met meer gezongen onderdelen, zoals een gezongen geloofsbelijdenis of het kyrie en het gloria. Anderzijds zien we een beweging met meer lichte muziek, soms richting evangelische liedcultuur. In bepaalde delen van met name de PKN zijn beide bewegingen aanwezig, en dat kan soms tot spanning en polarisatie leiden.”

Psalmenoproer in 1775

Veranderingen in kerkmuzikale praktijken hebben in de geschiedenis veel vaker tot onrust geleid. Neem het Psalmenoproer in 1775, waarover Maarten ’t Hart een roman schreef. Toen werd de manier waarop kerkgangers psalmen zongen van bovenaf drastisch gewijzigd. Er kwam een nieuwe berijming in modernere taal. Ook moesten de psalmen sneller gezongen worden. Het gevolg: grote onrust en ongeregeldheden die uitliepen op een ware volksopstand.

Het laat volgens Rijken zien hoe belangrijk muzikale tradities zijn binnen de meeste geloofsgemeenschappen. De spanning anno nu vertaalt zich naar discussies over nieuwe bundels, meer eigentijdse vertalingen, tempo of volume, en de keuze voor bepaalde instrumenten. “Mensen die van klassieke muziek en liturgie houden, reageren soms allergisch op opwekkingsliederen”, vertelt Rijken. “Dat is hedendaagse, populaire muziek met een evangelische inslag, vaak begeleid door een band. Andersom vinden mensen die vernieuwing in evangelische richting nastreven, klassieke liederen soms ouderwets. Opvallend is dat beide groepen benadrukken dat ook jonge mensen voorstander zijn van de ene of de andere stroming.”

Inclusief taalgebruik

Sommige kerkgangers willen graag begrijpelijke taal en pleiten daarom voor meer toegankelijke woorden. Voor anderen kan heilige, rituele taal juist inwijden in het onzegbare, ziet Rijken. In het Liedboek zijn enkele klassieke liederen in een nieuwe vertaling opgenomen, ook is er aandacht voor inclusief taalgebruik. “Neem de volgende regel uit het lied In Christus is noch oost noch west. In het Liedboek voor de Kerken uit 1973 stond: één broederband rust in zijn troost. Dat is geworden: één wordt de mensheid in zijn troost, omdat er dan ook vrouwen worden betrokken.”

Ondanks de pluriformiteit en eigenzinnigheid binnen verschillende kerkgemeenten en parochies is er volgens Rijken één gemene deler, zo getuigen de reacties die ze vanuit de verschillende gemeenschappen kreeg. “Zoals kerkvader Ambrosius het ooit zei: muziek en poëzie zijn vleugels waarop de ziel, voortbewogen door hoop en liefde, omhoog gedragen wordt naar God. De Geest waait als mensen gaan zingen. Juist daarom raakt het iedereen.”

Volgens Rijken fungeert muziek in de kerken als grote verbindende factor, niet alleen voor gelovigen onderling, maar ook over kerkmuren heen en tussen hemel en aarde. “Muziek wordt ervaren als een voertuig naar God. Soms zijn mensen via de muziek tot het geloof gekomen, bijvoorbeeld omdat ze een keer een muzikale kerkviering bijwoonden, en dat iets met hen deed. Zo bezien is het goed voor te stellen dat het verbod op zingen en koorrepetities in de kerk als een groot gemis is ervaren. Het is alsof je het hart uit het geloof haalt.”

Zingen is dubbel bidden

Rijken pleit ervoor dat er op de theologieopleidingen meer aandacht komt voor muzikale toerusting, en dus voor het veranderende kerkmuzikale landschap. “Er wordt in protestantse contexten niet alleen meer strofisch gezongen, maar het gaat ook vaker om onberijmde teksten, en er zijn verschillende rollen, stijlen en vormen. Hoe pas je die vormen toe in de liturgie, en welke theologie ligt eronder? Bij welke viering zing je welk lied? Ook kennis van de geschiedenis is belangrijk: waarom worden in sommige gemeenten in Nederland psalmen op hele noten gezongen?”

Er bestaan nu twee verschillende eilandjes, ziet Rijken. Op het ene eilandje zit de dominee, op het andere de musicus. Het is haar droom dat de theologieopleidingen en conservatoria in de toekomst meer gaan samenwerken. “Theologie en muziek kunnen zo meer in elkaar overstromen, en elkaar inspireren. Zingen is dubbel bidden, dus alles voor de lofzang.”

Lees ook:

Kerkkoren dreigen corona niet te overleven: ‘Zingen is een ademsport. Het wordt nooit meer zoals het was’

Veel rooms-katholieke kerkkoren hebben het moeilijk door de coronacrisis. Samen zingen of repeteren is er niet meer bij. Willen leden nog wel doorgaan als het straks weer kan?

Engelse traditie hier een frisse kerkhit

Steeds meer mensen bezoeken de choral evensong, een Engelstalige kerkdienst met veel aandacht voor muziek. De evensong is populair bij orthodoxe protestanten, maar ook bij niet-gelovigen. ‘Er is een enorme hunkering naar reflectie, naar verstilling.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden