Mondriaan schiep ruimte zonder diepte

Museumbezoekers blijven gemiddeld negen seconden voor een schilderij staan. Veel te kort om er recht aan te doen. Maar als je langer wilt kijken, hoe moet je dat dan doen? Filosofe Mieke Boon onderricht maandelijks over de filosofie van het kijken. Deel 8: Compositie in rood, geel en blauw II van Piet Mondriaan.

Daar sta je dan, voor een Mondriaan. Rood, geel en blauw. Vlakken, zwarte strepen. Meer valt er niet aan te zien. Gaan we hier naar leren kijken? „Mondriaan deed mij niets”, zegt filosofe Mieke Boon, „maar tijdens een lezing van de kunsthistorica Elvira van Eijl die ik onlangs bijwoonde ervoer ik voor het eerst iets van wat Mondriaan wilde bereiken.”

Het was een lezing over Mondriaans zoektocht naar het platte vlak. „Bij het ’Stilleven met vergulde bokaal’ van Heda en bij de ’Joodse Bruid’ van Rembrandt viel op dat wij, toeschouwers, diepte zien in schilderijen, die toch gemaakt zijn op platte vlakken. Die suggestie van diepte wilde Mondriaan laten verdwijnen.”

„Als je dat weet, zie je hem worstelen. Zo is er de ’Compositie met kleurvlakken 3’ uit 1917, dat bestaat uit vlakken op een witte achtergrond met een aantal zwarte streepjes. Daar mislukt zijn opzet, de zwarte streepjes veroorzaken diepte in het schilderij, de één staat meer naar voren ten opzichte van de ander. Op een ander schilderij uit 1917, ’Compositie met kleurvlakken 3’, heeft hij de zwarte strepen weggelaten, je ziet alleen pastelkleurige vlakken op een witte achtergrond. Dat is slap, het zweeft, het doet niks, en dat was helemaal de bedoeling niet. Als je dan ’Compositie in rood, geel en blauw II’ (1927) ziet - een van Mondriaans beroemde vlakken in primaire kleuren - is het verschil overrompelend. Dit schilderij staat, daar is sprake van harmonie. Toen moet Mondriaan het gevoel hebben gekregen: ’Zo is het.’ Ik had nooit verwacht kijkmogelijkheden te ontwikkelen voor Mondriaan, maar tijdens die lezing gebeurde dat. Dat was een heel bijzondere ervaring.”

Kan ik me voorstellen, maar ik zie een rood vlak, een geel vlak en blauw vlakje. Verder niets.

„Zie jij diepte?”

Nee.

„Je klinkt weinig enthousiast.”

Dat ben ik ook niet. Ik zie geen diepte. En in al die andere schilderijen zie ik wel diepte. Dus ik begrijp dat dit schilderij knap is. Alleen zegt ’knap’ me weinig. Wat heeft hij met die vlakken willen verbeelden?

„Om meer vat te krijgen op zijn werk is het zinnig een paar stappen terug te zetten. Piet Mondriaan (1872-1944) kwam uit een gereformeerd nest maar raakte sterk beïnvloed door de theosofie van ’Madame’ Helena P. Blavatsky (1831-1891). Zij probeerde denkbeelden uit verschillende spirituele tradities met elkaar te verenigen. Belangrijke bronnen waren het boeddhisme, het hindoeïsme, de joodse kabbala en de talmoed, het mystiek-islamitische soefisme, gnostische voor- christelijke tradities, en het neoplatonisme van Plotinus.”

„Dat laatste is denk ik belangrijk om Mondriaan te begrijpen. Plotinus onderwees dat er een hoogste, alles overstijgend Ene is waar alles uit voortkomt. Het Ene en de God van het christendom zijn heel verschillend. Het Ene is niet persoonlijk, en de schepping door het Ene is daarom ook niet een gewilde en geplande handeling. Je moet je daarbij voorstellen dat alles in de wereld voortvloeit uit het Ene. Plotinus gebruikt als beeld de zon waar licht uitvloeit. Niet alleen de aangename dingen, ook de zwarte kanten. Niet alleen geest, maar ook materie. Waar in het christendom deze dualiteiten min of meer over God en de duivel worden verdeeld, valt bij Plotinus alles onder het Ene. En dat maakt dat het belangrijk is in termen van balans en evenwicht te denken.”

Lijkt me al met al een religieuze soep worden.

„Je klinkt heel sceptisch. Dat komt misschien door associaties die je hebt met spiritistische seances en zo. Maar er zit in de theosofie ook een herkenbare intuïtie. Blavatsky geloofde dat al de genoemde spirituele tradities kennis hadden van een esoterische doctrine, en alleen verschilden in hun uitingsvorm. In haar boeken probeerde Blavatski die overeenkomsten aan te tonen.”

„In de theosofie van Blavatsky gaat het om het doorgronden van het Ene, dat door theosofen het goddelijke principe wordt genoemd, en om de ziel te verenigen met de universele ziel. Dit gebeurt niet door openbaring, maar door inzicht. Het spirituele pad is de weg naar dat inzicht. Door reflectie, zelfkennis en intellectuele discipline kan de ziel ertoe worden gebracht om eeuwige waarheid, goedheid en schoonheid te aanschouwen.”

Wat heeft dit met Mondriaan te maken?

„Een belangrijk idee in de theosofie is dat de wereld is opgebouwd uit tegenstellingen, die met elkaar in harmonie en evenwicht moeten worden gebracht.”

„Mondriaan, en ook andere kunstenaars die zich door de theosofie lieten beïnvloeden, zagen in kunst een mogelijkheid dergelijke principes van de theosofie te verbeelden. Dit resulteerde in een kunstopvatting die door hem en anderen abstract plasticisme werd genoemd. De kunstenaar moet esthetische balans en ritme bereiken door het gebruik van tegenstellingen zoals de rechte hoek tussen de lijnen, en door alleen maar primaire kleuren te gebruiken. Balans mag in deze opvatting niet worden bereikt door symmetrie en herhaling, maar alleen door proportie en plaatsing van de vlakken.”

Prima theorie. Maar hoe zouden deze rode, gele en blauwe vlakken de verbeelding kunnen zijn van deze theosofische principes?

„Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heb ik er een aantal teksten van Mondriaan bij gepakt. Dat helpt. In oktober 1917 schrijft hij in het tijdschrift ’De Stijl’:

Het leven van den huidigen, gecultiveerden mensch keert zich langzamerhand van het natuurlijke af: het wordt al meer en meer een abstract leven. (...) De werkelijk moderne kunstenaar voelt de abstractie der schoonheids-ontroering bewust: hij erkent bewust, dat de schoonheidsontroering cosmisch, universeel is.

De nieuwe beelding kan dus niet verschijnen in (natuurlijke) concrete voorstelling, welke - ook zelfs bij universeele ziening - steeds min of meer op het individueele wijst, althans het universeele in zich verbergt. Zij kan niet gehuld zijn in dàtgene wat het individueele karakteriseert: den natuurlijken vorm en kleur, maar zij moet tot uitdrukking komen in de abstractie van den vorm en de kleur - in de rechte lijn en in de tot bepaaldheid gestelde primaire kleur.

Zwaarwichtige taal.

„Ja, maar als je goed leest, wordt er veel duidelijk. Mondriaan breekt hier een lans voor abstracte kunst, die zou namelijk de enige kunstvorm zijn die een kosmische, universele schoonheidsbeleving tot stand kan brengen.”

Waarom juist abstract?

„Omdat elke concrete voorstelling altijd naar iets individueels verwijst, en het de bedoeling van theosofische kunstenaars is iets universeels te maken. Daarom zijn natuurlijke vormen en kleuren ook niet bruikbaar, en dient de kunstenaar zich te beperken tot de rechte lijn en de primaire kleur.”

En waarom juist universeel?

„Een schilderij van Mondriaan kan twee doelen dienen. Het probeert een representatie te geven van de werkelijkheid achter de gewone werkelijkheid. Net als natuurkundigen is Mondriaan op zoek naar de basisvormen van onze wereld.”

„Dat hij met die vlakken niet zo gek zit, merk je als je boven Nederland vliegt. Bert Schierbeek schreef daar een mooi gedichtje over: ’vlieg ik / over Holland / zie ik / Mondriaan / liggen tussen / sloten, kanalen / en heggen ligt hij / rustig / in zijn eigen schilderij’.”

„Een ander doel kan zijn om een representatie te geven van een spirituele waarheid. Die ligt niet buiten ons, niet achter de werkelijkheid, maar in ons. Binnen dat doel zijn de vlakken een verbeelding van de hoogste spirituele waarheid, waarbij tegengestelden van belang zijn, harmonie, of ’oerverhoudingen’ zoals Mondriaan dat zelf noemt. En deze verhoudingen, zo stelt Mondriaan, zijn zowel in de natuur als in onze geest onderhevig aan dezelfde, universele oerwetten.”

„Ik denk dat Mondriaans werk die twee doelen tegelijk dient. Dat sluit aan bij de theosofie, want als je er in slaagt met een schilderij de werkelijkheid achter de werkelijkheid weer te geven, en tegelijkertijd de diepste spirituele waarheid uitdrukt, dan heb je de kloof tussen materie en geest gedicht.”

Slaagt Mondriaan daarin?

„In ieder geval is zijn zoektocht in de kunst hierdoor gevormd, en het is de moeite waard zijn werk in die context te onderzoeken.”

Hoe?

„Door na te gaan of hij in dit schilderij evenwicht heeft bereikt.”

In eerste instantie zou je zeggen van niet, het blauwe vlak is veel kleiner. Hoe beoordeel je of iets in evenwicht is?

„Je kunt de vlakken in het schilderij bijvoorbeeld zien alsof ze een gewicht hebben. Als je dat doet, raakt het schilderij dan uit evenwicht?”

Ja. Het schilderij lijkt over te hellen naar links.

„Tenzij je zegt: blauw is zwaarder, dan krijg je wel weer een evenwicht.”

„Een andere manier om het evenwicht in het schilderij te onderzoeken is te kijken naar de verhoudingen. Vaak ga je dan op zoek naar de orde en regelmaat. Je gaat langzaam met je ogen over het schilderij en je vraagt je af of je bepaalde lengtes terug ziet komen, of bepaalde verhoudingen tussen lijnen. Het zou kunnen dat je dan ontdekt dat er inderdaad balans in het schilderij is, zonder dat er sprake is van orde. Want je ziet dat Mondriaan die balans niet heeft bereikt door gebruik te maken van identieke rechthoeken of symmetrie.”

Dan heb je ook nog de kleuren.

„Precies. Wat zou er gebeuren als in plaats van de primaire kleuren tertiaire kleuren zouden zijn gebruikt? Of als je meer vlakken zou inkleuren zoals hij in eerdere schilderijen deed? Waarschijnlijk zou het schilderij aan helderheid verliezen. En die helderheid geeft een gevoel van ruimte. Want dat is wel bijzonder aan dit werk, er is geen diepte, maar wel ruimte!”

Wat had hij eigenlijk tegen diepte?

„Ook dat uitgangspunt voert terug op de theosofie. Theosofie streeft naar universele broederschap. Dat betekent dat mensen niet boven of onder, voor of achter elkaar staan. Dit probeerde Mondriaan tot uitdrukking te brengen door het vlak dat plat is ook plat te houden.”

Dr.ir. Mieke Boon is als universitair docent filosofie verbonden aan de Universiteit Twente.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden