Beeld trouw

Theologisch Elftal Sjoerd Mulder

Moeten we echt uitgaan van het goede in de mens?

Het theologisch elftal buigt zich over de vraag of uitgaan van de goedheid van de mens een beter alternatief is voor uitgaan van de slechtheid van de mens, zoals bijvoorbeeld in het gereformeerde christendom gebruikelijk is.

 Afgelopen zaterdag rekende Rutger Bregman in Letter en Geest af met het calvinistische idee dat de mens van nature geneigd is tot alle kwaad. Volgens hem is het wetenschappelijk bewezen dat de mens verrassend vaak neigt naar goedheid. Sterker nog: als je eenmaal van de goedheid van de mens uitgaat, stimuleert dat op zichzelf al weer om goed te zijn.

Bregmans pleidooi is een oproep om de mens wat meer krediet te geven. Maar hoewel hij het mild verwoordt, kun je hier een stevige kritiek op met name het gereformeerde christendom in lezen. Stimuleert deze traditie de slechtheid van de mens, door deze zondigheid zo te benadrukken? Moet het leerstuk van de erfzonde overboord?

Geneigd tot alle kwaad

Bas van der Graaf, begeleider van pioniersplekken in de Protestantse Kerk: “Ik ben zelf groot geworden in de gereformeerde traditie waar het idee van ‘de mens is geneigd tot alle kwaad’ en vooral ook ‘onbekwaam tot enig goed’ een groot stempel heeft gedrukt. Dat idee werd soms een losstaande werkelijkheid, en heeft voor velen een enorm destructieve werking gehad. Dat is bepaald niet goed voor het zelfvertrouwen van mensen. Ook in mijn praktijk als predikant heb ik in toenemende mate gezien dat je deze kwestie heel dogmatisch kunt aanvliegen, maar dat je daar maar weinig mee opschiet. Eigenlijk geloof ik steeds meer dat die erfzondeleer, ook bij Augustinus en Luther, niet zo dogmatisch begrepen moet worden, maar vooral heel praktisch antwoord probeerde te geven op de vraag: hoe gaan we om met de werkelijkheid van goed en kwaad?”

Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog: “Ik weet ook niet hoeveel je hebt aan een algemene uitspraak over het wezen van de mens. Voor zover religie inderdaad beweert dat de mens niets goed kan doen, en dat is in een deel van het protestantisme soms wel zo, denk ik dat Bregman een terechte correctie aanbrengt. Maar de uitspraak van Bregman, dat de mens van nature een vriendelijk wezen is, schuurde ook wel weer bij mij. Volgens mij kun je met mensen twee kanten op. Bregman erkent dat overigens: de mens heeft ook een wrede, kwaadaardige kant. Zijn pleidooi is om mensen vooral op hun goede kanten aan te spreken. Daar aarzel ik bij. Wij, mensen, hebben soms helemaal niet scherp wat goed is en wat kwaad. En we zijn traag om in actie te komen tegen kwaad en onrecht. We hebben het dus nodig om een gezamenlijk geweten te kweken, om kritisch te zijn en elkaar scherp te houden.”

Gods heiligheid

Van der Graaf: “Ik heb vanuit mijn theologische achtergrond ook grote vragen of het wel gaat werken om te zeggen dat de mens goed is. Ik snap het verlangen om een positiever mensbeeld neer te zetten, maar ik weet niet of het bestand is tegen de machten en krachten van het kwaad. In die zin kun je dat leerstuk van de erfzonde ook niet strikt humanistisch begrijpen, maar alleen binnen de relatie tot God. Op het moment dat ik God erbij betrek, durf ik niet meer te zeggen: ik deug. Precies dat is altijd de boodschap ervan geweest: in het licht van Gods heiligheid kan ik pas goed beseffen dat ik tekortschiet, maar tegelijkertijd staat daar die tekortkoming in de context van Gods genade. Dat helpt voor je houding naar anderen toe: je kijkt er niet vreemd van op als anderen soms niet deugen, want je weet dat dat kwaad ook in jezelf zit. In die zin kan het idee dat de mens van nature is geneigd tot kwaad, juist een houding van mildheid opleveren.”

Stegeman: “Daar ben ik het helemaal mee eens. Het begrip erfzonde stelt ons ook in staat om te kijken naar structuren waarin we vast zitten als mensen. Ik ben nogal een voorstander van zelfkritiek: op het moment dat je kunt erkennen waar je eigen zwakke punten zitten, maakt dat je een stuk milder naar jezelf en anderen. Bij Bregmans betoog dacht ik ook: als mensen echt in de grond zo goed zijn, waarom ziet de wereld er dan niet mooier uit? Zoveel mensen hebben nu met geweld of verkrachting te maken, of moeten vluchten. Dat zou toch anders moeten zijn. Het voelt dus ergens mager om alleen maar mensen op het goede aan te spreken, alsof ze zich dan fijner gaan gedragen.

Verweer

“Tegelijkertijd heeft Bregman wel een punt. In zijn boek haalt hij een voorbeeld uit de bijbel aan, van de profeet Samuël. Die ageert tegen het volk Israël dat een koning wil, en spreekt mensen daarmee aan op hun eigen verantwoordelijkheid en op het gevaar van het geloof in leiders. De overheid benadert ons vaak met wantrouwen. Toevallig had ik het de afgelopen tijd aan de stok met de Belastingdienst. Die vroeg om bewijzen dat ik mijn aangifte goed had ingevuld. Het kwam in orde, maar ik merkte hoe naar het voelt als een instantie je niet vertrouwt. Bregman wijst erop dat dat wantrouwen ten koste gaat van onze solidariteit, een punt dat hij ook maakt in zijn eerdere boek over een basisinkomen.”

Van der Graaf: “Zo beschouwd, helpt wat Bregman schrijft op zijn minst om een balans tussen goed en kwaad beter in beeld te krijgen. Maar toch: ik geloof niet dat een heel optimistisch mensbeeld uiteindelijk bestand is tegen het kwaad in de wereld. Juist vanuit het besef van het eigen tekort, waarin je je wonderlijk genoeg aanvaard mag weten, ben je in staat om niet gelijk om te vallen door het tekort van een ander. Zoals de Engelse ethicus Dalrymple een jaar of tien geleden zei, na de rellen in Manchester: als je geen erfzondeleer hebt, heb je geen verweer tegen wat er allemaal aan kwaad kan gebeuren in je leven.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook: 

Wie gelooft in de goedheid van de mens, heeft de wetenschap aan zijn zijde 

Wie gelooft in de goedheid van de mens is niet naïef, maar heeft de wetenschap aan zijn zijde, betoogt Rutger Bregman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden