Nieuw Moreel PeilZorg op afstand

Moet de zorg digitaal? ‘Sommige mensen vertrouwen meer toe aan een gezicht op een beeldscherm’

Wat is goed handelen? In de rubriek Nieuw Moreel Peil onderzoekt Peter Henk Steenhuis met een deskundige ethische vragen uit het coronatijdperk. Vandaag: wat moeten we met de zorg straks?

De zorg is afgelopen jaren duurder geworden en duurder. En duurder. Maar nu blijkt er ineens heel veel gedaan en geëxperimenteerd te kunnen worden met digitale middelen. Corona verandert de spelregels in de zorg. Beeldbellen met patiënten is binnen no time voor artsen normale praktijk geworden. En ook de zorg voor chronisch zieke patiënten kan gedigitaliseerd worden. Tijd voor een Nieuw Moreel Peil: omdat het efficiënt en goedkoop is, is het beter in de toekomst veel zorg op afstand met digitale middelen te laten uitvoeren.

Ik ben daar huiverig voor,” zegt de zorgethicus Guus Timmerman, “digitale zorg gaat in tegen wat uit onderzoek essentieel blijkt voor goede zorg. Zorgvuldig waarnemen, het geven en winnen van vertrouwen, fysiek nabij zijn, het opbouwen en onderhouden van een relatie. Dit wordt eerder bemoeilijkt dan bevorderd door beeldbellen.”

Duidelijk is dat je via digitale middelen minder kunt zien, ruiken, aanvoelen

“We zouden eerst moeten onderzoeken wat het oplevert. En wat je er gaandeweg mee kwijtraakt. Duidelijk is dat je via digitale middelen minder kunt zien, ruiken, aanvoelen. Vooral bij patiënten met een complexe problematiek is dat van belang. Als je niet bij elkaar bent, merk je minder gauw op dat de patiënt aan haar kleren friemelt, de adem inhoudt, met haar voeten schuift. Signalen die erop kunnen duiden dat er iets op het spel staat. Of dat het gesprek niet gaat waarover het zou moeten gaan.”

“Er is ook een andere kant. Sommige mensen vertrouwen meer toe aan een gezicht op een beeldscherm, in hun eigen omgeving, overzichtelijker en op meer afstand. In levende lijve, in de spreekkamer van de zorgprofessional zijn ze geslotener, vertellen ze minder.”

“Ik kan me voorstellen dat in bepaalde gevallen ‘telecare’, zorg-op-afstand, een goede aanvulling is. Op maat en met mate. Bijvoorbeeld bij chronisch zieke patiënten, als er al een vertrouwensrelatie is opgebouwd, en als het gaat over controles. Of bij het raadplegen van een specialist door een generalist. Bijvoorbeeld een wijkverpleegkundige die op huisbezoek samen met de patiënt een arts beeldbelt over een etterende wond. Maar bij intake, diagnose en indicatie, en aan het einde van het leven lijkt me dit geen goed idee.”

Huisartsen beleven de pijn en het lijden van de patiënt via al hun zintuigen

“In een onderzoek van onszelf naar de huisarts aan het sterfbed van de eigen patiënt zagen we dat huisartsen pijn en lijden niet alleen cognitief categoriseren: waar, hoe vaak, hoeveel, wanneer. Ze beleven ook de pijn en het lijden van de patiënt via al hun zintuigen. Ze voelen de huidspanning, horen de ademhaling, ruiken soms de dood. En ze nemen die pijn en dat lijden waar in de sociale context waarin patiënten zich bevinden en waarin hun pijn en lijden betekenis krijgt. Familieleden lijden aan het lijden van de patiënt en dat verhoogt soms weer het lijden van de patiënt. Huisartsen kunnen dat bij uitstek waarnemen omdat ze in huis komen en de familie kennen. Op afstand kan dat niet.

“Ik zou het betreuren als deze crisis maakt dat zorgorganisaties en gemeenten massaal op digitale middelen gaan inzetten, er een hele infrastructuur voor opzetten en wat ze nu als een keuze aan de professional voorstellen, straks tot de standaardoptie of enige optie maken. Het is weliswaar gemakkelijk omdat je dan geen problemen met besmetting hebt en omdat je digitale middelen naar believen aan en uit kunt zetten. Het opleiden van zorgprofessionals kost daarentegen tijd. Zij kunnen niet zo maar even worden aangetrokken. De vraag is hoe we op maat en met mate gebruik kunnen maken van digitale mogelijkheden, steeds open onderzoekend wat hier en nu behulpzaam en doenlijk is.”

Guus Timmerman is natuurkundige en theoloog, gepromoveerd in de moraaltheologie. Hij is als wetenschappelijk medewerker werkzaam bij Stichting Presentie.

In de rubriek Nieuw Moreel Peil (NMP) stelt filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis allerhande ethische vraagstukken aan de kaak die tijdens de coronacrisis opborrelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden