Filosofisch elftal

Moeder worden helpt het individuele te relativeren

In de baby zit al een persoonlijkheid en een potentie, die leeftijdsloos is, aldus Désanne van Brederode. Beeld REUTERS

Over de invloed van de dood op ons denken zijn boekenkasten vol geschreven. Wat is eigenlijk de invloed van geboorte op ons denken?

Zaterdag begint de Boekenweek, met als thema ‘de moeder de vrouw’. Moeder en vrouw zijn twee verschillende entiteiten, zei Ester Naomi Perquin, schrijfster van het Boekenweekgedicht, zaterdag in deze krant. Maar literair vindt ze ‘de moeder’ een fantastisch thema. Is het dat filosofisch ook? Zet moederschap aan het denken?

Vanuit de traditie is dat lastig te zeggen. Binnen de filosofie is de dood altijd aanzienlijk populairder geweest dan de geboorte, en daarmee dan het moederschap. Zo zag Plato de filosofie als voorbereiding op de dood. Schopenhauer noemde de dood liefkozend ‘de muze van de filosofie’. En Kierkegaard stelde dat de mens alleen zinvol kan leven als hij vooruitloopt op de dood. Over de invloed van de dood op ons denken zijn  boekenkasten vol geschreven. Maar wat is de invloed van geboorte op ons denken?

“Hannah Arendt wierp filosofen van Plato tot Marx voor de voeten dat zij geen aandacht hadden voor menselijke ervaringen als de geboorte”, zegt Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit. “Die vonden ze te kwetsbaar en onvoorspelbaar om interessant te zijn. Veel filosofen spreken gepassioneerd over de sterfelijkheid en de eindigheid van de mens, Arendt wijdt zich liever aan de nataliteit, het idee dat we ons via de geboorte in de wereld voegen. Met de schepping van de mens – en vervolgens de geboorte van steeds nieuwe mensen – komt de vrijheid ter wereld, de vrijheid om een nieuw begin te maken. Geboorte staat voor opnieuw beginnen.

Marli Huijer Beeld Maartje Geels

Enerzijds is dat letterlijk het nieuwe leventje; anderzijds het nieuwe wat deze persoon kan teweegbrengen. De fysieke geboorte gaat samen met de symbolische geboorte: het ontstaan van nieuwe manieren van spreken en handelen, en daarmee van verandering. De mens kan bij Arendt steeds opnieuw geboren worden, nieuwe wegen inslaan. Anders gezegd, je kunt van de mens het meest onverwachte verwachten. Dat moeten we niet vergeten. Daarom moeten we niet alleen stilstaan bij de dood, maar ook bij de geboorte.”

“Het is wonderlijk om te bedenken dat de grootste genieën op aarde ook baby zijn geweest”, reageert filosoof en schrijver Désanne van Brederode. “Toen de moeder van Auguste Rodin hem in haar armen hield, zou ze toen ooit gedacht hebben dat hij zo’n grote beeldhouwer zou worden? In onze tijd hebben we de neiging om het schattige van een baby te idealiseren en weinig oog te hebben voor de individualiteit die al in dat wezentje zit. Terwijl dat besef een belangrijke invloed kan hebben op ons denken. Dat we te maken hebben met een individu dat nu nog in een babyverpakking zit, is geen reden om er alleen maar sentimenteel naar te kijken. Er zit al een persoonlijkheid en een potentie in die leeftijdsloos is. Dat relativeert het belang dat wij soms hechten aan de leeftijd en het formaat van iemand.”

Désanne van Brederode Beeld Maartje Geels

“Het besef dat iedereen ooit een baby was, helpt trouwens ook de andere kant op. Stel je voor dat je verbijsterd bent over mannen die in hun maatpakken ontzettend belangrijk lopen te doen aan een vergadertafel. Als je dan bedenkt dat ook zij ooit rondkropen en hun fruithapje uitspuugden, kan dat je helpen om desondanks met humor en liefde naar ze te kijken.”

Huijer: “Ik associeer geboorte ook met relativering, maar op een andere manier. Ik ervoer vanaf de geboorte van mijn kinderen dat ik mijn eigen bestaan ging relativeren. Hun bestaan was per direct zeker zo belangrijk als dat van mij. Dat zorgde ervoor dat ik mezelf begon te zien als onderdeel van een doorlopende ketting van generaties. Filosofen als Sartre en Foucault wijzen daarop: zodra tot ons doordringt dat er geen hiernamaals is, hebben wij de neiging om in ons beperkte leven een zo belangrijk mogelijke biografie te schrijven. Het gevolg: je probeert continu het maximale uit je leven te halen. Als je jezelf daarentegen in een ketting of web van relaties ziet, ben je als individu wat minder belangrijk en heb je dat streven ook minder. Dat klinkt misschien niet zo aantrekkelijk, maar er gebeurt dan juist iets heel moois: je verruilt hyperindividualisme voor relationaliteit. Het gaat dan niet om je eigen hachje, maar om de verbinding met anderen. De mens is vanuit die blik geen afgegrensd wezen, maar onderdeel van een reeks. In die reeks kan telkens weer een nieuw begin worden gemaakt. Dat gegeven is zeker zo betekenisvol als het afgebakende stukje tussen jouw geboorte en jouw sterfte. Een individu is dan, net zoals in het denken van Arendt, nooit afgescheiden van andere individuen.”

Maakbaarheid

Van Brederode: “Ik heb die relationaliteit ook ervaren toen ik moeder werd. Maar daarnaast laat geboorte iets anders zien, dat denk ik van groot belang is in onze huidige maatschappij. Wij hebben maakbaarheid tegenwoordig hoog in het vaandel staan: wij weten precies welke voedingsstoffen ons lichaam nodig heeft, hebben overal pilletjes voor en kunnen zelfs een zwangerschap plannen. Het menselijk leven behoort daarmee steeds meer tot het domein van het maakbare. Maar de geboorte botst met die illusie van maakbaarheid. Net zoals je voor de velden vol bloeiende krokussen die je nu ziet geduld moest hebben – je kunt ze niet handmatig naar boven trekken – moet je voor een geboorte toch echt negen maanden wachten. Het wonder voltrekt zich zonder dat wij daar echt direct invloed op hebben. Dat proces kun je ook vertalen naar onze ziel en geest: uit de ervaringen en pijn waar jij in het leven doorheen moet, kan iets moois geboren worden, wat jij niet van tevoren kunt overzien. Het is een kwestie van met rust laten en kijken wat er ontstaat. De geboorte laat daarmee zien dat het geheim van het leven niet aan ons is.”

Filosofisch elftal

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen.

Lees ook:  

Voor theologe Christa Anbeek bracht haar eerste kleinkind het leven terug

Na de geboorte van haar kleinzoon verlegde Christa haar blik van de dood naar het nieuwe leven. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden