null

InterviewFloris van den Berg

Milieufilosoof Floris van den Berg: ‘Zelfs de breiclub moet nu woke zijn’

Beeld Mart Veldhuis

De Britse Vegan Society wordt verscheurd door debatten over haar gebrek aan diversiteit, over racisme en culturele toe-eigening. Veganistisch milieufilosoof Floris van den Berg merkt dat het ook in Nederland die kant op gaat.

Lodewijk Dros

Debat is onder veganisten niet vreemd. Ze eten niets dierlijks maar steggelen over het gebruik van honing en schapenwol. Floris van den Berg mijdt zowel dierlijk voedsel als het gebruik van dierlijke producten. Hij is een ‘fundamentalist’, zegt hij ironisch. Onder gelijkgestemde veganisten merkt Van den Berg dat er een ander discours bijkomt: het woke denken. “Dan krijg je discussies over racisme en intersectionaliteit, dus of er wel voldoende niet-blanke leden in de veganistische beweging zijn, en of je je als veganist per se moet aansluiten bij protestbewegingen.”

Zijn studenten mogen milieu-ethicus Floris van den Berg, verbonden aan de Universiteit Utrecht, alles vragen tijdens zijn colleges. En dat doen ze, getuige Van den Bergs nieuwe boek Ask Me Anything. In zijn antwoorden profileert hij zich scherp. Zijn belangrijkste doel is, schrijft hij, het weerleggen van ‘het relativisme dat veel studenten omarmen’. Van den Berg is niet alleen overtuigd veganist, hij is ook wars van identiteitspolitiek.

U werkt aan een boek tegen identiteitspolitiek en woke denken. Waar komen die ideeën eigenlijk vandaan?

“Het is allemaal begonnen in de Franse filosofie, bij denkers als Derrida en vooral Foucault. Foucault benadrukte dat de waarheid een speelbal van de macht is. In Frankrijk was dat postmodernisme vooral onder academici populair, toen het eenmaal in de VS arriveerde, brak een nieuwe fase aan en werd dat denken praktischer. Het kwam via de campussen en letterenfaculteiten in activistische sferen terecht.”

Volgens de kenner van het Franse denken Ger Groot is het huidige postmodernisme – iedereen zijn waarheid, terwijl die nieuwe waarheid onbetwistbaar is – een Amerikaanse vinding die wordt teruggeprojecteerd op de Fransen.

“Ja, ik betwijfel ook of ze de Franse bronnen wel lazen. Hoe dan ook, het is overgewaaid, of teruggewaaid naar Europa. Nu staat alles wat witte heteromannen als ik doen, onder verdenking van macht, van het eronder houden van niet-westerse culturen.”

Dat sluit aan bij de kritiek van de Engelse Eshe Kiama Zuri. Zij was bestuurslid van de Britse Vegan Society, maar stapte op omdat de vereniging zich volgens haar schuldig zou maken aan witte superioriteit, racisme en toeëigening van culinair erfgoed van zwarte mensen. Ook beklaagde ze zich erover dat ze in het bestuur niet werd aangesproken met de genderaanduidingen die zij voor zichzelf had uitgekozen. Op haar beurt werd ook Zuri beschuldigd van racisme, maar van die beschuldigingen bleef na onderzoek niets overeind. Het bestuur klapte: niet alleen Zuri, maar ook nog vier andere bestuursleden stapten op.

Eshe Kiama Zuri is – op haar veganisme na – alles wat u niet bent: links, zwart, non-binair, gehandicapt en afkomstig uit een arbeidersmilieu.

“Ik zeg tijdens colleges wel eens dat ik geen witte man ben. Want ik vind dat dat er allemaal niet toe doet. Ik wil er niet op aangesproken worden.”

Waarmee u bewijst dat u niet woke bent. Door het niet te willen zien, draagt u bij aan de instandhouding van uw macht.

Met een zucht: “Ja, ja, ik weet het. Zo schakelt het woke kamp je uit, wanneer je niet meedoet, dan ben je automatisch tegen en racist. Het denken in de woke cultuur is zwart-wit. En niet vergevingsgezind. Je wordt afgeserveerd als wat je zegt of doet iemand kan kwetsen. Een vriend van me raakte zijn column in Vegan Magazine kwijt, omdat zijn kritiek te hard zou zijn. Niet zijn argumenten, maar de gevoeligheid telde. Ik ken een man die een overhemd met vrouwenfiguren erop droeg: fout, want seksistisch. Ik vind het niet constructief om in termen van wij/zij, van vriend/vijand te denken. Het is een valse tegenstelling die kritische reflectie in de weg staat.”

Hij staat, verzekert Van den Berg in Ask Me Everything, pal achter de idealen van gelijkheid die de woke cultuur zegt te promoten. “Maar de methode die de strijders voor rechtvaardigheid hanteren staat haaks op hun eigen ideaal. De door hen beleden inclusiviteit houdt op als er kritiek op hen komt. Sterker nog, ze sluiten je al uit als je het niet luid genoeg met hen eens bent.”

U zei dat de veganistische beweging erdoor wordt geraakt.

“Ja, veel leden zitten aan de linkerkant van het politieke spectrum en zijn daar dus gevoelig voor, want daar huizen ook antiracisten en activisten. Dat is versterkt door de BlackLivesMatter-beweging (BLM), die in 2013 opkwam. Toen rees de vraag: moet je je daar als veganistenclub niet bij aansluiten?”

null Beeld Mart Veldhuis
Beeld Mart Veldhuis

U bent een bewonderaar van ethicus Peter Singer, die meent dat alle voelende wezens principieel op één lijn staan, mens of dier. Daardoor kom je niet alleen op voor een varken in de bio-industrie, maar ook voor ‘meervoudig gemarginaliseerde’ mensen, zoals Eshe Kiama Zuri in Engeland bepleit. Dan ligt een steunbetuiging aan BLM toch voor de hand?

“Volgens Singers redenering is dat inderdaad logisch. Maar Singer richt zich tegen direct leed. Zuri beweert dat ze lijdt onder de ‘giftige’ sfeer van witte veganisten, maar dat betwijfel ik. Hoe dan ook vraag ik me af of het wel handig is om je als club die zich op één thema richt, over allerlei andere zaken uit te laten. Veganisten gaan over wat je eet en wat je niet eet. Natuurlijk zijn die tegen racisme, maar daar gaat hun strijd niet om.”

Waarmee Van den Berg een heilig huisje van het woke denken omver haalt: de intersectionaliteit. Die behelst dat je, als je de ene strijd voert, je ook vele andere onrechten moet bestrijden, want die zijn onderling verbonden. Zo eist Zuri deelname aan de BDS-beweging, het boycotten van Israëlische producten uit protest tegen Israëls politiek in de bezette gebieden. Van den Berg: “Laat ze dat als individu doen, maar niet namens een veganistische organisatie.”

Van den Berg publiceert binnenkort een volgend boek: Het spook van woke, over het woke denken. Dat denken is, meent hij, de nekslag voor een one-issue-club. Hij vreest dat ook zijn eigen politieke partij, de Partij voor de Dieren met een veganistisch program last gaat krijgen van het woke denken. “Je ziet dat Bij1 er aan onderdoor lijkt te gaan. En het duikt op de gekste plaatsen op. Mijn vrouw zit in een brei-community, en daar is de woke oorlog losgebarsten. U hoort het goed, in een breiclub. Je moet bij Black Owned winkels kopen – jammer voor de andere winkeliers. En je krijgt de wind van voren als je patronen of dingen breit die uit een andere cultuur komen, zoals een Peruaanse poncho of een Japans kimonovest.”

Dat sluit aan op een van de gevoelige kwesties die Zuri in haar aanklacht tegen de Vegan Society benoemt: het veganistische menu. De term vegan is in 1944 door een witte man verzonnen, maar de ingrediënten en gerechten waarmee zijn geestverwanten zich voeden, komen van over de hele wereld. Van tofu uit China tot quinoa uit Zuid-Amerika. In een reportage van Vice over zwarte vegans in de VS kwam daar ook kritiek op: witte vrouwen propageren via YouTube veganistisch eten dat oorspronkelijk gemaakt werd door niet-westerlingen. Ga aan de kant, witte vrouw, en hou op met witwassen van de gekleurde keuken.

Van den Berg: “Hoezo staan die witte vrouwen iemand in de weg? Laten die zwarte dames zelf een camera pakken en op YouTube hun eigen verhaal uitdragen, dat doen ze trouwens ook al. Er is niemand die ze tegenhoudt, je hebt al volop sites en blogs daarover, van kolonialistische westerlingen die niet-blanken weren is hier geen sprake.”

Zuri vindt dat witten de kookkunst van bipoc (‘zwart, inheems en andere mensen van kleur’) kapen. Bent u zelf zo’n westerling die Afrikaanse stoofpot klaarmaakt?

“Ja, met plezier, maar zonder vlees uiteraard. En Pakistaanse dal. En Japans eten, ik heb zelfs Japans gestudeerd. Mijn menu verrijk ik met lekkers van over de hele wereld. Dat past bij mijn liberaal-humanistische filosofie. Het ideaal ervan is bildung, de vorming die je tot een goed geïnformeerde wereldburger maakt. Dat doe je door van kunst en literatuur te genieten, maar ook in de keuken kun je het beste van allerlei culturen benutten. Dat is culinaire bildung, niks culturele toe-eigening. Ik gaf gastcolleges in India en daar smulde ik van de Indiase keuken. Ik hoop, dat zeg ik eerlijk, dat ze zich de westerse keuken niet toe-eigenen. Helaas, ze zijn er dol op dat westerse junkfood, met veel vet en vlees.”

Ask Me Anything - Philosophical questions from students
Floris van den Berg
Bookscout; 194 blz. € 20, 90

Lees ook:

U staat te ver af van uw voedsel, vindt agrariër en filosoof Corneel van Rijn: ‘Bij ons heeft alle vlees een naam’

Zonder boeren geen Nederlands landschap, betoogt agrariër en filosoof Corneel van Rijn. Hoewel hij met sommige boeren nog minder op heeft dan met veganisten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden