Theoloog Arnold Huijgen in de Basiliek Onze Lieve Vrouw ten Hemelopneming in Zwolle.

InterviewMariadevotie

‘Mijn boek over Maria is voor sommigen een beetje gevaarlijk’

Theoloog Arnold Huijgen in de Basiliek Onze Lieve Vrouw ten Hemelopneming in Zwolle.Beeld Koen Verheijden

De christelijke gereformeerde theoloog Arnold Huijgen wil dat Maria een prominentere plek krijgt in protestantse wereld. Daarom schreef hij een grondig theologisch boek over haar. In orthodox protestants Nederland is niet iedereen daar blij mee.

Toen zijn boek net verschenen was, werd Arnold Huijgen geïnterviewd door het Reformatorisch Dagblad (RD), het lijfblad van behoudend protestants Nederland. Daar moest natuurlijk een foto bij. Het leek de fotograaf wel een leuk idee om Huijgen af te beelden met naast hem een Mariabeeld. (Niet de foto hierboven, die werd voor Trouw gemaakt, red.). Toen Huijgen het RD opensloeg om te kijken wat ze van het interview gemaakt hadden, stond de foto van hem daar inderdaad in. Alleen het Mariabeeld ontbrak: dat was er vakkundig afgesneden. Het geeft maar aan hoe gevoelig een pleidooi om meer ruimte voor Maria te maken ligt binnen een deel van protestante wereld. Terwijl we het toch over de moeder van Jezus hebben en Huijgens boek allesbehalve een niemendalletje is. Maria: Icoon van genade is voor een groot deel Bijbels gegrondvest en toch toegankelijk geschreven. “Als katholiek kun je zeggen: dit is wel een heel protestantse Maria, waarbij de eigenlijke kern wordt gemist. Protestanten zouden mij kunnen verwijten dat ik Maria wel heel erg groot maak. Wat ik vooral geprobeerd heb is om het degelijk en tegelijk toegankelijk te schrijven.”

Zijn uitgever wilde aanvankelijk adverteren met de slogan ‘Het eerste boek van een protestantse theoloog over Maria’. Dat kon Huijgen gelukkig tegenhouden. “Blijkbaar stond het toch nog ergens op internet, dus meldde zich prompt een protestantse theologe die zei dat ze ook over Maria geschreven had, een boekje van rond de honderd pagina’s. Een groter werk van een protestant over Maria, ken ik niet. Maria kan wel wat theologie gebruiken en de theologie kan wel wat Maria gebruiken.”

Huijgen, hoogleraar systematische theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn, schetst Maria achtereenvolgens als Joods meisje, moeder van Jezus en moeder van de gelovigen. Elk hoofdstuk begint met uitleg van een Bijbelgedeelte waarin Maria voorkomt. Zijn protestantse afkomst laat zich niet verloochenen. Daarna laat hij zien wat de traditie (niet alleen de gereformeerde) over dit aspect van Maria zegt en tenslotte maakt hij de stap naar de wereldlijke en kerkelijke actualiteit. Huijgen heeft genoten van het schrijven aan dit boek. “Bij elke stap die ik zette ontdekte ik iets nieuws. Als protestant krijg je in je opleiding als predikant helemaal niets over Maria mee. Voor mij is dit boek ook een soort vingeroefening, kan ik nou echt dogmatiek bedrijven? Dan kan je beginnen bij Christus zelf, maar dat is dan direct zo’n groot project. Maria is wat overzichtelijker.”

De meeste protestanten hebben weinig met Maria. Zeker als je het vergelijkt met haar populariteit onder katholieken. Wat lopen die protestanten mis?

“Ze missen de mystiek en de schoonheid van Maria in schilderkunst en muziek, en toch ook de band met de wereldkerk. Dan heb ik het niet alleen over de rooms-katholieke kerk, maar ook over de kerken van het Oosten, de orthodoxe kerken. Verder hoort de geschiedenis van voor 1517, toen Luther met Rome brak, ook bij de protestanten. Maria was heel belangrijk in de vroege kerk. Ook Luther was trouwens een Maria-vereerder. Ik ben erachter gekomen dat hij niet één keer per dag, zoals de gewoonte was, maar twee keer per dag het Magnificat wilde zingen, de lofzang van Maria die in het evangelie volgens Lucas voorkomt. Waarom zouden protestanten dan niet ten minste één keer per dag meezingen?”

Uw boek is in behoudende protestantse kringen met een zekere vijandigheid ontvangen. Het Reformatorisch Dagblad ondervroeg u kritisch en liet vervolgens drie mannelijke dominees aan het woord die weinig van uw boek moesten hebben. Een van de predikanten gaf toe uw boek niet eens gelezen te hebben. Hoe vond u dat?

“Ze hadden het volgens mij alle drie niet gelezen. Er zat een zekere stress in hun reacties, zo van: er moet iets worden rechtgezet. Maria is toch wel iets van de katholieken. Een belangrijk deel van de achterban van het RD is behoorlijk anti-rooms, dat zal ook hebben meegespeeld om juist deze dominees te vragen. Die willen graag behouden wat er al is. Om in voetbaltermen te spreken: theologisch gezien spelen ze catenaccio. Verdedigend dus. Dan komt er een theoloog, zoals ik, die zegt: het is goed om wat nieuws te doen, om Maria eens theologisch te gaan ontdekken en dan vinden ze dat een beetje gevaarlijk.”

Die dominees verwijten u twee dingen: u buigt te veel naar de kerk van Rome en uw Maria leidt te veel af van Christus. Raakt die kritiek u?

“Ik denk vooral: Wees niet intellectueel lui en lees het boek. Dan zal je zien dat dit gewoon niet waar is.”

Het lijkt wel alsof ze vrezen dat je met Maria een soort – vergeef me de uitdrukking- katholiek Paard van Troje binnenhaalt. Terwijl je het over de Moeder Gods hebt. Of mag ik haar zo niet noemen?

“Jawel hoor, dat mag van mij wel. Wanneer je als protestant gaat kijken naar wat de Bijbel schrijft over Maria, zie je een heel sterke vrouw die de overgang markeert tussen het Oude en Nieuwe Testament. Mijn boek is een pleidooi om niet alleen anders tegen Maria aan te kijken, maar ook tegen vrouwen in de Bijbel in het algemeen. Dat roept ook weerstand op. Tegelijk verandert in de reformatorische wereld de blik op vrouwen. Jongeren nemen niet alleen seksisme waar, maar veroordelen het ook. SGP-jongeren discussiëren over de rol van de vrouw in de politiek. Er zit op alle vlakken beweging in. In deze ontwikkeling past mijn boek ook.”

Nu moet gezegd worden dat Huijgen ook behoorlijk kritisch is naar de Mariaverering binnen de rooms-katholieke kerk. De twee meest recente Mariadogma’s noemt hij ‘bedrijfsongevallen’. Huijgen doelt op het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis (1854), waarin als leerstelling onbetwistbaar wordt gesteld dat Maria ter wereld kwam zonder dat ze door de erfzonde was besmet, en dat van Maria Ten-Hemelopneming (1950). Maria zou met lichaam en ziel door God in de hemel zijn opgenomen. Mooi bedacht, aldus Huijgen, maar nergens in de Bijbel terug te vinden, geen reactie op een dwaling en daarom op z’n minst overbodig.

Wordt Maria in de rooms-katholieke kerk overgewaardeerd?

“Dat is in de Mariadogma’s van 1854 en 1950 zeker gebeurd. Maar het Tweede Vaticaans Concilie heeft een boel rechtgezet. In sommige kringen wordt dan gezegd: ‘Rome heeft dat nooit herroepen.’ Maar dan weet je niet hoe Rome werkt. Het wordt niet herroepen, het wordt geherinterpreteerd.”

Hoe ver gaat uw liefde voor de katholieke Maria? Kunt u zich voorstellen dat u in een Mariaprocessie zou meelopen?

“Dat zie ik mijzelf niet doen. Ik denk dat Maria in een processie een plek krijgt waar ze of Christus of de Heilige Geest in de schaduw zet. Dat is een heel protestants antwoord, maar daar ligt de grens voor mij.”

En een kaarsje branden bij Maria?

“Zal ik ook niet snel doen. Ik vind het moeilijk om mijzelf te geven in dat soort rituelen.”

Een Mariaprocessie is misschien wat vergezocht en een Mariabeeld zal je niet snel aantreffen in protestantse kerken, maar een grotere rol voor Maria zou niet onlogisch zijn nu steeds meer katholieke rituelen (denk aan het askruisje) daar ingang vinden. Ook Huijgen ziet Maria als iemand die de oecumene kan bevorderen, maar dan in een groter verband. “Maria is natuurlijk een katholieke figuur. Maar dat puur ontvangen van wat God van haar wil, is toch ook wel protestants. De manier waarop Maria gelooft, kan katholieken en protestanten verbinden. Ze is echt een icoon van Gods genade. Als je kijkt in welke fase het Westerse christendom we nu zitten, hebben we elkaar als kerken gewoon keihard nodig. In Staphorst en op Urk is de kerk nog sterk, dus daar kan men doorgaan zoals men deed. Maar waar dat niet meer het geval is moet je elkaar als kerken zoeken en vinden. Er kan veel samen gedaan worden, bijvoorbeeld op het gebied van de diaconie. Maria is echt een dienstbare, diaconale figuur. En wat zou het mooi zijn als katholieken en protestanten samen het Magnificat zingen. Ik hoop echt dat mijn boek wat gaat doen in dit opzicht.”

De ochtend na het interview mailt Huijgen toch nog even over zijn aarzeling om een kaarsje bij Maria op te steken. “Ik denk dat het niet alleen te maken heeft met mijn protestantse ongemak met rituelen, maar uiteindelijk vind ik het ook een vorm van bijgeloof – sympathieker dan een Mariaprocessie, maar toch. Eigenlijk hoop ik dat mijn boek niet alleen protestanten helpt om Maria te ontdekken, maar ook katholieken ertoe brengt om Mariadevotie meer Bijbels te ‘ijken’. Beide zijn ingewikkelde doelstellingen, ik weet het.”

Arnold Huijgen, Maria: Icoon van genade, KokBoekencentrum, 384 blz. €27,99.

Lees ook:

Maria ging voor in de strijd tegen het goddeloze communisme

Na 1945 zocht de rooms-katholieke kerk een spiritueel wapen tegen het oprukkende communisme. Dat werd Maria. De heilige maagd bracht honderdduizenden op de been. Nu is er een boek over deze vergeten episode uit de kerkgeschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden