Reportage

Midwinter op zijn Perzisch met Yalda, het feest van het licht

Granaatappels horen er bij op het Yalda, het Perzische feest van het licht Beeld Werry Crone

De langste nacht van het jaar luidt vandaag het begin van de winter in. Terwijl de voorbereidingen voor Kerst in volle gang zijn, vieren Iraanse Nederlanders vandaag het Perzische lichtfeest: Yalda.

Kundig duwt Niloufar Farhadzadeh (29) een voor een helderrode granaatappelpitjes uit de vrucht. In het Leidse buurthuis Matilo kwanen afgelopen zaterdag zo’n honderd mensen bijeen om alvast het Perzische midwinterfeest Yalda te vieren. Farhadzadeh is met haar man en een vriendin aan het natafelen. Ze wijst naar de vrucht in haar hand: “Net zo lekker als in Iran.”

Maar er is wel een verschil, zegt ze, met de viering van dit feest in haar geboorteland. “Daar vieren we het altijd met de hele familie. Die hebben we hier niet, mijn ouders wonen nog in Teheran.” Sinds Farhadzadeh acht jaar geleden naar Nederland kwam zoekt ze op deze avond daarom een groter gezelschap op. “Je moet met zoveel mogelijk mensen om je heen zijn, dat hoort bij Yalda. Samen maken we de langste nacht korter.

Saffraanijs

Eigenlijk wordt het feest vandaag gevierd, tijdens de langste nacht van het jaar, maar in Leiden vierden ze het een week eerder. “Om praktische redenen”, zegt Gerrie van Rooijen (34). Zij organiseerde de avond samen met haar vriend, die van Iraanse komaf is. “We doen dit niet alleen voor Iraniërs, maar ook voor Nederlanders die we iets van de mooie Perzische cultuur willen laten zien”, zegt Van Rooijen. “Voor hen zit de langste nacht te dicht op de drukte rond Kerst.”

Op twintig tafels, die versierd zijn met rode tafelkleden en brandende kaarsjes, ligt het programmaboekje van de avond. Geheel volgens traditie bestaat de avond uit poëzie, muziek en veel eten. Er staat Iraans comfort food op het menu: kruidige wintersoep, rijst met gestoofd kalfsvlees en Perzisch saffraanijs. En granaatappels, want die maken onlosmakelijk deel uit van de Yalda-traditie die duizenden jaren teruggaat, vertelt Van Rooijen. “Ze zorgen er niet alleen voor dat je gezond de koude wintermaanden doorkomt, maar hebben ook een symbolische functie”, legt ze uit. “De rode kleur van de vruchten doet denken aan de kleur van de dageraad en staat symbool voor de zon.”

Yalda, Iraans lichtfeest in Leiden Beeld Werry Crone

Zoroastrisme

In het zoroastrisme, waar de wortels van het Perzische lichtfeest liggen, speelt de zon een belangrijke rol. Het is een van de oudste religies ter wereld en gaat ervan uit dat twee kosmische principes continu met elkaar in strijd zijn. Het goede en het kwade, of het licht en de duisternis. “Volgens de legende eet in de langste nacht van het jaar een draak de zon op, die haar pas in de ochtend weer vrijlaat”, vertelt Van Rooijen. “Het wordt gezien als een onheilspellende nacht, waarin de kwade krachten hoogtij vieren. Daarom zoekt iedereen de veiligheid van de groep op.”

Hoewel de religieuze betekenis van Yalda grotendeels verloren is gegaan, en er nog maar 25.000 zoroastrische gelovigen in Iran zijn, leeft het feest voort. Volgens Gabrielle van den Berg, universitair docent cultuurgeschiedenis van Iran en Centraal-Azië, is het vooral een cultureel feest. “Ook al zijn de meeste Iraniërs moslim, bijna iedereen viert zoroastrische feesten als Yalda en Nowruz, het Perzische Nieuwjaar. De vieringen hebben niet zozeer te maken met religie of met de natiestaat, maar met de Perzische cultuur. Dat is hier de verbindende factor en dat is ook de reden dat het zoveel mensen aanspreekt.”

Muzikant Farid Sheek (24) beaamt dat. Hij heeft net zijn trommel weggelegd. “Net zoals niet iedereen Kerst nog in de religieuze context viert, geldt dat ook voor Yalda.” En hij ziet meer overeenkomsten tussen de lichtfeesten. “Hoewel Kerst en Yalda uit andere culturen komen en een andere benaming hebben, is de bedoeling hetzelfde: mensen bij elkaar brengen.”

Beeld Werry Crone

Onder de kerstboom

In het Leidse buurthuis wordt Yalda bij de kerstboom gevierd, die daar toch al stond. Farid Sheek vindt het wel wat hebben. Hij kwam zeven jaar geleden naar Nederland, maar een groot deel van zijn familie woont in Isfahan, de op twee na grootste stad van Iran. Net als hij zijn zij islamitisch. Elk jaar komen ze naar hem toe om samen Kerst te vieren. “Ik geloof er zelfs in dat als je de lichtjes van de kerstboom aansteekt, al je wensen uitkomen”, lacht hij. “Dat is mij al een paar keer gebeurd.”

Wat tijdens de langste nacht niet mag ontbreken is de poëzie van de legendarische Hafez, ook wel de ‘Shakespeare van de Perzische literatuur’. Van deze veertiende-eeuwse dichter zou elke Iraniër minstens één gedicht uit zijn hoofd kennen. Met Yalda dragen ze uit zijn werk voor volgens een speciaal ritueel, Fal-e Hafez. Je slaat zijn werken op een willekeurige pagina open. Vervolgens lees je dat gedicht als een persoonlijke toekomstvoorspelling.

Bij Farid Sheek roept dat herinneringen op aan zijn jeugd in Iran. “Vroeger wilde ik nooit naar school en haatte ik studeren”, vertelt hij met een glimlach op zijn gezicht. “Maar mijn opa bleef altijd aandringen dat ik moest gaan. Toen kreeg ik tijdens Yalda een toekomstvoorspelling. De tekst van Hafez ging over een dierbare vriend die nooit naar school ging, maar uitgroeide tot een van de grootste leraren ter wereld. ‘Zie je wel!’, zei ik tegen mijn opa.”

Wijn

Hij ziet in de leraar uit het gedicht een duidelijke verwijzing naar de profeet Mohammed. “Maar iedereen interpreteert Hafez’ poëzie op zijn eigen manier.” Zo is wijn een terugkerend thema in zijn gedichten, legt de muzikant uit. “Moslims zien dat niet als echte wijn, maar als symbool voor het goddelijke of een bepaalde staat die je kan bereiken in de mystieke beleving van de godsdienst.” Volgens Sheek zijn de gedichten van Hafez zo geschreven dat iedereen zichzelf erin kan herkennen, moslims en niet-moslims. “Daarom is hij door iedereen geliefd.”

Samen met operazanger Mohsen Masumi voert Sheek nog een stuk op. De Leidse Ludy Feyen (57) klapt mee op het upbeat-tempo van de volksliedjes. Zelf is ze nog nooit in Iran geweest. “Het land heeft een onderdrukkend regime. Je kan er als vrouw niet vrij rondlopen en moet ook als toerist een hoofddoek dragen. Dat vind ik vrij heftig.” Maar op deze avond ziet de beeldend kunstenares een andere kant van Iran. “Geen ayatollahs die de scepter zwaaien, maar een ontzettend rijke cultuur en zulke humorvolle, poëtische mensen.”

Yalda betekent ‘geboorte’. 

Het is de Perzische midwinterviering die het begin van de winter aankondigt. De winterzonnewende vindt vandaag plaats op het noordelijk halfrond, als de zon haar zuidelijkste positie aan de hemel bereikt. Met 7 uur en 40 minuten is het daardoor de kortste dag van het jaar. Vanaf morgen begint de zon weer met klimmen en komen er lichtere tijden aan.

Behalve in Iran viert men Yalda ook in andere landen die tot het oude Perzische Rijk behoren, zoals Afghanistan en Azerbeidzjan.

China heeft zijn eigen variant van het midwinterfeest, Dongzhi, en in Scandinavië vieren ze het Luciafeest. Ook in Europa werd de winterzonnewende gevierd met het Germaanse Joelfeest, de voorloper van Kerst.

Al deze feesten vinden plaats rond 21 december en staan in het teken van de overwinning van het licht op de duisternis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden