RecensieReligieboek

Met ‘Parabels’ heeft u dertig prachtige verhalen in handen

‘Parabels. Onderricht van Jezus en de rabbijnen’ 
Eric Ottenheijm en Martijn Stoutjesdijk (red.) 
Berne, 255 blz., € 24,50
★★★★☆

De schrijvers

Eric Ottenheijm is judaïcus en ­bijbelwetenschapper aan de ­Universiteit Utrecht, waar hij een onderzoeksproject naar parabels leidt. Mederedacteur Martijn Stoutjesdijk is promovendus bij dit project en doet onderzoek naar de slavernij in de vroegchristelijke en vroegrabbijnse gelijkenissen. Daarnaast hebben acht andere auteurs bijgedragen aan deze bundel, onder wie Albertina Oegema, Marcel Poorthuis en Lieve Teugels.

De thematiek

Bij het woord parabel denkt u wellicht meteen aan de korte verhalen waarmee Jezus zijn volgelingen ­onderrichtte. De zaaier, de barmhartige Samaritaan, de verloren zoon, het verloren schaap en andere ‘gelijkenissen’: Jezus blonk uit in het genre en er zijn boeken vol­geschreven over hun mogelijke ­betekenis. Daarbij wordt nogal eens vergeten dat Jezus niet de ­eerste en enige was die graag in dergelijke vergelijkingen sprak. Het boeddhisme, Homerus en de Hebreeuwse Bijbel wisten er ook al raad mee. De parabel blijkt met ­name in de eerste eeuw in Galilea een geliefde vertelvorm te zijn ­geweest, die nog eeuwen spring­levend zou blijven in de rabbijnse traditie, tot en met het chassidisme van de 18de en 19de eeuw en de verhalen van Franz Kafka aan toe. In ‘Parabels’ worden verhalen en thema’s uit de christelijk en joodse traditie met elkaar vergeleken en in verband gebracht.

Dat werpt een verrassend licht op de functie van die toch vaak lastig te duiden verhalen over slaven, weduwes en maaltijden, over groei en oogst en over paleizen, koningen en zonen (maar zelden dochters). De bundel bespreekt in steeds vier bladzijden twintig ­beroemde en minder beroemde ­parabels uit het Nieuwe Testament en tien uit de midrasj (de rabbijnse Tora-exegese) en de misjna (de uitleg van de wet) in hun historische, religieuze en ‘literaire’ context. Ook is elk hoofdstukje voorzien van twee ‘verwerkingsvragen’ om in uw eentje over na te denken of in een gespreksgroep stevig over in debat te gaan.

Opvallendste stelling

Sinds Augustinus zijn de christelijke theologen heel creatief geweest om de vaak raadselachtige parabels uit het Nieuwe Testament zo eenduidig mogelijk te verklaren. Zo zou een vijgenboom bijvoorbeeld staan voor de mens na de zondeval, een wijngaardenier voor de heiligen in de kerk en een koning voor God. Volgens de auteurs van Parabels gaat zo’n allegorische aanpak jammerlijk voorbij aan de eigenlijke, oorspronkelijk functie van gelijkenissen in het mondelinge religieuze onderricht. De rabbijnse traditie laat namelijk zien dat hun vitaliteit vooral zit in het feit dat ze naast ­instemming ook verbazing, protest en debat willen oproepen, bijvoorbeeld over de oneerlijke behandeling van dagloners, over een opvallend onrechtvaardige koning of over een slaaf die zijn ene talent toch zo braaf begraven had. Het is dus goed denkbaar dat het parabelverteller Jezus niet ging om de ­oplossing van een raadsel, maar om een uitnodiging aan zijn toehoorders om met verschillende blikken naar de werkelijkheid te kijken.

Als voorbeeld een korte gelijkenis van een rabbijn uit een joods wetscompendium uit de derde eeuw: ‘Rabbi Jacob zei: deze wereld is als de vestibule van de Komende Wereld. Bereid je voor in de vestibule, zodat je de eetzaal mag ­binnengaan.’

Redenen om dit boek niet te lezen

U mag ze van de auteurs gerust overslaan of pas naderhand lezen, maar de inleidende pagina’s over de theoretische overeenkomsten en verschillen tussen parabels, gelijkenissen, fabels, spreuken, beeldspraak en vergelijkingen zijn weliswaar wetenschappelijke zeer verantwoord, maar helaas ook erg taai.

Redenen om dit boek wel te lezen

Met Parabels heeft u dertig prachtige verhalen in handen, die vaak nog meerduidiger en ‘vreemder’ zijn dan u tot nu toe wellicht heeft ­gedacht. De eigentijdse en dynamische illustraties van Jedi Noordegraaf zijn uw aandacht ook meer dan waard.

Het spannendst zijn natuurlijk die tien minder bekende rabbijnse gelijkenissen, met als hoogtepunt een vertelling over een pauw, waaruit je zou kunnen afleiden dat God Abraham helemaal nooit heeft ­gevraagd om zijn zoon Isaak te ­offeren. Dat zet een mens toch even op een ander been.

Lees ook:

Wat waren de beste religieboeken van 2019? 

De beste religieboeken van 2019. Een trend: God wordt gevonden in de leegte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden