InterviewRoel Kuiper

Met geloof en liefde wil Roel Kuiper de ecologische paniek te lijf

Beeld Jean-Pierre Jans

Door de mens centraal te stellen is de wereld in de klimaatcrisis geraakt, stelt oud-senator Roel Kuiper.  Het christendom heeft volgens hem alles in zich voor een andere, duurzame levensstijl en politiek.

 Roel Kuiper woont in een kast van een huis. In de tuin staat een ongebruikelijk groot aantal tweedehands­fietsen. Nee, de kinderen zijn allang de deur uit, zegt de oud-senator van de ChristenUnie. Hij en zijn vrouw wonen hier met dertien studenten en werkende jongeren. Ze vormen een christelijke woongemeenschap. ­Iedereen woont op zichzelf, maar ze ­delen dingen als een wasmachine en op woensdag eten ze samen en doen ze Bijbelstudie.

Het is voor de 57-jarige Kuiper, thans rector aan de Theologische Universiteit Kampen, als een droom die is uitgekomen. Zijn vrouw en hij studeerden allebei in Amsterdam, daarna zwierven ze het land door. Maar ­Amsterdam bleef trekken, de gedachte aan een woongemeenschap ook. Met hulp van de Protestantse kerk in Amsterdam konden ze de voormalige directeurswoning vlakbij het IJ kopen.

Wie is Roel Kuiper?

Roel Kuiper (1962) studeerde ­geschiedenis en filosofie aan de VU in Amsterdam. Hij werkte na zijn promotie als ­docent en hoogleraar aan diverse onderwijsinstituten. In de jaren ­negentig was hij actief in de Reformatorisch Politieke Federatie, een van de voorlopers van de ChristenUnie.

Van 2007 tot 2019 was Kuiper senator voor de ChristenUnie. Nu is hij voorzitter van de commissie die nieuwe Tweede Kamerleden voor zijn partij selecteert. Kuiper werd in 2013 bijzonder hoogleraar christelijke identiteit aan de Theologische Universiteit, die onder andere de predikantenopleiding verzorgt voor de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Hij is sinds 2015 rector aan die universiteit.

Energiek rent Kuiper – broek, trui, gympen – de trappen op van het enorme pand in Amsterdamse School-stijl. Veel deuren zijn dicht, de bewoners zijn daarachter aan het studeren, of ze zijn naar hun werk of naar college. Hun studies verschillen, hun achtergrond varieert, maar ze zijn allemaal christelijk.

Sinds september proberen ze bewuster te leven. Hun gezamenlijke maaltijden zijn nu vaak vegetarisch. Ze kopen minder spullen in plastic, ze produceren minder afval. Zo proberen ze in praktijk te brengen wat Roel Kuiper in zijn gisteren gepresenteerde boek ‘De wereld liefhebben’, propageert: een nieuwe levensstijl, gebaseerd op liefde voor God, voor de aarde en voor de mens.

In die studie maakt Kuiper een maatschappelijke analyse die hij ­samenvat met: ecologische paniek.

“We leven in spannende tijden”, zegt Kuiper aan zijn houten eettafel. “Hoe gaat het met de aarde, met het klimaat? Dat houdt iedereen bezig. Ik heb het begrip ecologische paniek ontwikkeld om de breed gevoelde vrees aan te ­duiden dat onze systemen uiteenrafelen. Dat begint met de zorg over het uit ­balans raken van de natuurlijke ecosystemen. Wat kunnen wij eraan doen? Welk gedrag is daarvoor nodig? Het zoeken naar antwoorden vanuit die ­verontrusting, dat is ecologische ­paniek.”

“Die paniek wordt versterkt doordat politici talmen. We beseffen dat ingrijpender maatregelen nodig zijn. Heel langzaam is een fase van bewustwording van de ernst van de problematiek ontstaan, en die verdiept zich nu in brede lagen van de bevolking. Er kantelt iets, dingen moeten radicaal anders, we gaan naar een andere wereld toe, maar we weten niet precies hoe. Die onzekerheid en onduidelijkheid vergroten het gevoel van onrust.”

Voor een verklaring voor de klimaat­crisis verwijst u naar het antropoceen, de afgelopen twee eeuwen waarin de mens zichzelf centraal zette. Wat is daar precies misgegaan?

“Door het menselijk gedrag is het klimaat ontregeld geraakt. In het antropoceen heerste het idee van seculariteit: er is geen God waarmee moet worden gerekend, we zijn zelf aan zet. De wereld staat ter beschikking van de mens.

“In dat tijdperk was er grote ruimte voor het individu: ga je gang, je kunt doen wat je wilt. En bezit was goed. Bezitsvermeerdering werd gezien als veiligheid, als jezelf beschermen, misschien ook als geluk. Materiële welvaart en economische groei zijn doelen op zichzelf geworden. Deze drie moeten alledrie herzien worden. We moeten besef krijgen van het heilige van de wereld ­tegenover dat radicale idee van seculariteit. We moeten zien dat onze vrijheid grenzen kent. En economische groei en bezitsvermeerdering kunnen geen doel zijn in zichzelf. We moeten leren delen en met veel minder toekomen. We kunnen niet anders dan versoberen.”

U schrijft dat bij secularisatie alleen de ‘eendimensionale horizontale mens met zijn eigenbelang’ overblijft, u heeft het in dat verband over barbaren. De mens als barbaar, is dat uw beeld van ongelovigen?

“Ik zeg dat niet over ongelovigen, maar over mensen die onze cultuur te lijf gaan vanuit de houding: ‘Het gaat om mijn vrijheid en ik moet kunnen bezitten wat ik wil’. Secularisatie is doen alsof God er niet toe doet. Ik zet me niet af tegen mensen, maar tegen houdingen. De hoogmoed van de secularisatie. Wat voor soort mens ontstaat daarmee, wat voor soort houding en wat voor cultuur krijg je dan?”

En?

“Dan kweek je een mens die gericht is op zichzelf en op eigenbelang. Secularisatie zegt: je bent alleen en je moet voor je eigen verlossing zorgen. Dit is ons niet goed afgegaan. Wat komt er ­terecht van een wereld zonder God?

“Er is geen extern gezag, moraliteit is vloeibaar. Als we onszelf bij deze ecologische ­paniek aan onze eigen haren uit het moeras moeten trekken, dan is dat geen goed vooruitzicht voor onze cultuur. Religie heeft een extern gezag, een ­moreel perspectief op gedrag. Het christendom geeft richting: een bepaalde discipline, een moraliteit, het vermogen om te onderscheiden tussen goed en kwaad. Dat vind ik een positieve kracht van religie.”

U ziet het christelijk geloof als oplossing om de ecologische paniek achter ons te laten. Maar is het christendom zelf ook niet debet aan de klimaatcrisis? Theoloog Trees van Montfoort schrijft in haar boek Groene Theologie dat de grote fout van het christendom is geweest dat het de mens in het ­middelpunt zette.

“Ja, ik ken haar boek. Je kunt het voor een deel inderdaad zo zeggen, de mens wordt in het christelijk geloof wel ­gezien als kroon op de schepping. De mens staat boven het dier, het is de ­opdracht aan de mens te heersen over hemel en aarde, en uit de aarde te halen wat erin zit. Ook christenen moeten zich bekeren als hun levensstijl die van het antropoceen is. Maar er zijn binnen het christendom ook altijd stemmen geweest om het anders te doen, misschien niet in de volle breedte van de kerken, maar ze waren er wel. Nog voordat de klimaatcrisis in volle omvang tot ons doordrong, was mijn partijgenoot Dick Stellingwerf er met groene politiek. Ik heb bij christenen zelden de platte houding aangetroffen dat ze eens alles naar hun hand gaan zetten, al hebben ook gelovigen onvoldoende weerstand geboden tegen materialisme en consumptiedrang. Dat kan dus niet meer.”

Hoe kan het christendom helpen bij een duurzamer wereld?

“Onze tijd helpt ons om een andere kant van het christendom te zien. De mens is ingebed in de schepping, we ontdekken opnieuw dat God de wereld liefheeft, dat de schepping niet bedoeld is om verloren te gaan, maar om ­bewaard te blijven, niet om over te heersen, maar om voor te zorgen. Dat is het eerste gebod dat in de oren van de mens heeft geklonken. De aarde heeft intrinsieke betekenis en het is goed dat de mens zichzelf wat kleiner maakt. Het christendom is een rijke schatkamer voor een nieuwe levenswijze. Liefdevolle betrokkenheid is de kern, het gaat om een nieuwe omgang met de ­natuur en met elkaar. Misschien moet je zeggen: liefde activeert verantwoordelijkheid voor de omgang met de ­wereld.”

Voor u is het geloof onontbeerlijk bij die nieuwe levenswijze. U heeft het over toewijding, over bekering. Maar de duurzame toppers van Trouw bij ­voorbeeld zijn niet allemaal gelovig. Zijn zij géén bondgenoten, en gelovigen die het milieu een modieuze hobby ­vinden wél?

“Ik waardeer alle houdingen die gericht zijn op een andere levensstijl. Maar de vraag is waar je de kracht vindt om radicaal te veranderen. Ik zeg niet dat die alleen in het christendom ligt, maar ik zeg wel dat het voorbeeld helpt van Christus die ­zichzelf geeft om de wereld te redden. Als je dat tot je laat doordringen, dan motiveert dat om die toewijding op te brengen, en een bekering door te ­maken. Er is een soort offer nodig. Mensen doen dat niet zomaar uit zichzelf. Je kunt stappen zetten uit plichtsbesef, maar het christendom zegt: er is een houding van liefde van waaruit je dit kan doen.”

Is geloof een noodzakelijke ­voorwaarde?

“Dat weet ik niet zo goed. Mensen kunnen heel ver gaan, velen zullen dit ­opvatten als hun plicht, als een soort ­rationele overweging.”

Houdt u het voor mogelijk dat dit offer niet gebracht wordt uit plicht, maar uit humanistische motieven, vanuit liefde voor mensen en voor de wereld?

“Daar spreek ik me in mijn boek niet over uit, en nu vind ik het ook lastig te zeggen. Liefde is niet een exclusief christelijk ding, we hebben allemaal het vermogen om lief te hebben en het verlangen om het goede te doen. Aan de andere kant is er ook de neiging het ­eigenbelang voorop te stellen en zo te ontsporen. Dat zijn de twee zielen in onze borst. Die liefhebbende kant kan verder geopend worden met het voorbeeld van Christus. Maar het kan ook op een andere manier, vast. Ja. Dus nee, het christelijk geloof is geen noodzakelijke voorwaarde maar het geeft wel een heel eigen perspectief op ons leven op aarde, en op nieuwe verbondenheid tussen mensen en tussen hemel en ­aarde.”

Roel Kuiper, De wereld liefhebben, uitgeverij Buijten&Schipperheijn, 19.50 euro

Lees ook

Een groene kerk? Wat duurzaamheid betreft, is er in de kerk nog een wereld te winnen

Duurzaamheid is nog niet zo nauw verweven met christelijk Nederland als sommige groen-christelijke organisaties zouden willen. Ze slaan de handen ineen.

‘God heeft een relatie met de hele wereld, niet alleen met mensen’

Theoloog, predikant en publicist Trees van Montfoort schreef een boek over theologie, duurzaamheid en geloof. In ‘Groene theologie’ betoogt ze dat in de Bijbel niet de mens centraal staat, maar de relatie tussen God en de héle aarde, ook dieren en de planten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden