Hein Piller de Bruijn met zijn dochters: 'Ook voor de kinderen is dit een mooie kennismaking’.

Rituelen

Met een thuisbezorgd-pakket leert een nieuwe generatie joden weer feestdagen vieren

Hein Piller de Bruijn met zijn dochters: 'Ook voor de kinderen is dit een mooie kennismaking’.Beeld Patrick Post

Jongere generaties met joodse roots zoeken naar houvast bij de viering van joodse feesten. Voor hen blijkt de Amsterdamse Judaism in a box-actie een uitkomst.

Stel: je bent joods, je wil graag meedoen met de joodse feestdagen en de rituelen die daarbij horen, maar je hebt nooit echt meegekregen hoe je dat doet, of het is al zo lang geleden dat je het niet meer precies weet. De groep mensen voor wie dat geldt, ontdekte rabbijn Joram Rookmaaker, is behoorlijk groot. Rookmaaker, verbonden aan de Liberaal Joodse Gemeente (LJG) in Amsterdam, ontwikkelde Judaism in a box. Een eenvoudig concept: wie zo’n doos bestelt, krijgt een pakket thuisbezorgd, met daarin alles wat nodig is om een joodse feestdag te vieren.

Afgelopen maandagavond begon het Joodse jaar 5782, met de viering van Rosj Hasjana. In de weken ervoor moest er door vrijwilligers van de LJG hard gewerkt worden, want Rookmaaker kreeg liefst 265 bestellingen binnen voor de doos die deelnemers helpt bij het vieren van Rosj Hasjana en Jom ­Kipoer, de Grote Verzoendag, die dit jaar op 15 en 16 september wordt gevierd.

“Jonge generaties met joodse roots hebben vaak een ingewikkelde relatie met de religie en de rituelen”, zegt Rookmaaker. “Ze willen de joodse feesten wel vieren, maar ze weten niet goed hoe.”

‘Mensen staan in de rij’

In de doos voor Rosj Hasjana en Jom ­Kipoer die de deelnemers ontvingen zaten – onder andere – instructiekaartjes voor de Hebreeuwse gebeden, een bakmix voor de zoete challe (gevlochten brood), granaat­appelen en speciale kaarsen. Eerder dit jaar verstuurde de LJG al stapels pakketten voor de viering van sjabbat en havdala (de ceremonie die de scheiding aangeeft tussen sjabbat en de daaropvolgende dag). Later volgen nog dozen voor Soekot (het Loofhuttenfeest), Simchat Thora (Vreugde der Wet), Chanoeka (‘het feest van de lichtjes’), Poerim (het Lotenfeest), Pesach (als het einde van de Joodse slavernij en de uittocht uit Egypte worden gevierd) en Sjavoeot (het Wekenfeest).

Na de eerste doos van afgelopen voorjaar nam de belangstelling alleen maar toe, vertelt Rookmaaker. “De dozen zijn voor de rest van het jaar uitverkocht, mensen staan werkelijk in de rij.” Die grote belangstelling heeft volgens de rabbijn te maken met de complexe relatie die latere generaties ­joden met het jodendom hebben. “Bij veel mensen zit de Joodse cultuur erg diep. De afgelopen decennia heeft verwerking van het pijnlijke verleden in sommige gevallen tot minder betrokkenheid bij Joodse cultuur geleid. Nu wil een jongere generatie graag weer handen en voeten geven aan hun Joodse identiteit. Zij zoeken toegang tot de taal en de rituelen, maar dat is lastig wanneer je ­bijvoorbeeld een drukke baan hebt. Ook ­bestaan er vandaag de dag veel gemengde ­relaties, waarin men zoekt naar de invulling van een Joodse opvoeding.”

Wat bovendien een belangrijke rol speelt is dat door de Holocaust in veel Joodse families kennis is verdwenen: ouders of groot­ouders die de kennis zouden kunnen overdragen werden vermoord.

Het Amsterdamse gezin van Hein Piller de Bruijn (40) vierde deze week Rosj Hasjana op het eigen terras, met hulp van Judaism in a box.

“Toen ik via het Joods Maatschappelijk Werk op het spoor van de box kwam dacht ik: dat is precies wat ik hebben wil. Dit initiatief biedt wat een opvoeding normaal gesproken zou moeten bieden. Maar mijn moeder heeft na haar redding in de oorlog een gereformeerd leven gehad. Daardoor kwam ik nooit met het religieuze gedeelte van het jodendom in aanraking. Terwijl dat wel het overgrote deel van mijn identiteit is. Als je dat geen aandacht geeft, dan leef je incompleet. Tegelijkertijd is het joods zijn en de omgang met de rituelen ook beladen, door het verleden.

Mijn vrouw zei: ‘Probeer het eens op een luchtige manier’. Door de actie van de LJG met Judaism in a box kan ik binnen mijn eigen gezin Rosj Hasjana vieren, zonder dat ik zenuwachtig word van andere mensen die mij handelingen voordoen. Ook voor de kinderen is het een mooie kennismaking. Want ik geloof erin dat als mijn kinderen dit nu meekrijgen, zij straks niet hoeven te beginnen waar ik begonnen ben. Ik wil dat ze meer te zien krijgen dan alleen de zware kant van het jodendom.

Die jongere generatie is belangrijk. Voorafgaand aan het feest was er zondagavond een online sessie, waarin de rabbijn uitleg gaf over de inhoud van het pakket. Daar zag ik ook veel mensen mijn eigen leeftijd. Dat was echt mooi om te zien.

Ik heb ook angst, maar als je echt iets wil in Nederland dan zal je uiteindelijk dit soort initiatieven nodig hebben. Zodat de joodse minderheid wat groter zal worden.”

Positieve identiteit

Judaism in a box moet mensen die graag iets van die kennis op willen doen over de drempel helpen, zegt Rookmaaker. “En dan zonder verder te willen verplichten. Wij focussen op de constructie van een positieve Joodse identiteit, door mensen zekerder te maken in het vieren van feestdagen. We ­laten zien hoe je de challe bakt en kaarsen aansteekt.”

Waarom de deelnemers juist nu de ­banden met de Joodse cultuur willen aan­halen, weet de Amsterdamse rabbijn niet precies. “Dat moet je, denk ik, vooral aan de deelnemers zelf vragen.” Hij durft niet te zeggen of het hedendaagse antisemitisme bijdraagt aan de aandacht voor zijn actie. Maar hij ziet wel angst onder sommige deelnemers. “Feit is dat mensen bang zijn. Op de dozen die we voor de sjabbat verstuurden stond de Liberaal Joodse Gemeente als afzender vermeld. Deelnemers lieten ons vervolgens weten zich zorgen te maken, omdat de pakketbezorger nu van hun Joodse afkomst wist.”

Die spanning maakt de ontdekking van een Joodse identiteit volgens Rookmaaker nog complexer. “Het Joods zijn in een niet-Joodse samenleving is gewoon moeilijk. Dat tonen de geschiedenis en het heden aan. Door uit te komen voor je Joodse identiteit laat je ook zien dat je anders bent. Terwijl ­latere generaties Joden nog niet hebben ­uitgevogeld hoe ze zich tot dat anders zijn willen verhouden. Judaism in a box kan ­hopelijk helpen bij dat proces.”

Te duur

Ondanks de grote vraag naar de dozen is het onzeker of Rookmaaker en de LJG volgend jaar met Judaism in a box zullen doorgaan. Voor een deel heeft dat met financiën te maken.

Het project wordt nu deels gefinancierd met geld dat de gemeente Amsterdam aan de Joodse gemeenschap teruggaf. Eerder was duidelijk geworden dat Amsterdamse ondergedoken en gedeporteerde Joden tijdens de oorlog erfpacht voor onbewoonde huizen liet betalen.

In 2019 besloot de gemeente de Amsterdamse Joodse gemeenschap met ruim 10 miljoen euro daarvoor te compenseren. “Zonder nieuwe steun van fondsen wordt Judaism in a box te duur”, zegt Rookmaaker. Daarnaast heeft de rabbijn het eigenlijk te druk met zijn reguliere werkzaamheden, en hetzelfde geldt voor de vrijwilligers die tot nu toe hebben meegeholpen. “Ook al helpt dit project om een moderne Joodse identiteit in Amsterdam in leven te houden, in de eerste plaats ben ik rabbijn en op die werkzaamheden wil ik blijven focussen.”

Jorn van der Veen (44), zijn vrouw Eva (43) en dochter Rifka (9) gingen maandag voor Rosj Hasjana langs bij andere leden van de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam en brachten het pakket van Judaism in a box mee.

“De deelnemers vonden het erg handig dat we de kaartjes hadden meegenomen met de Hebreeuwse teksten die bij Rosj Hasjana horen. Het Jodendom en de rituelen zijn ingewikkeld, mij viel op dat iedereen uiteindelijk ook maar wat doet. Bij veel mensen is de kennis niet van generatie op generatie doorgegeven, het zijn nu meestal jongere mensen die de rituelen weer oppikken. We zoeken allemaal naar houvast en daarom is dit initiatief superfijn.

Het gaat mij om het doorgeven en beleven van de Joodse traditie. Die traditie kan best wel eens overweldigend zijn, maar mijn ervaring is dat je het Jodendom zo diep en zo groot kunt maken als je zelf wil. Het initiatief van de LJG is een kans om laag in te stappen en te kijken wat er bij mij past.

Daar komt bij dat ik een paar jaar geleden begon na te denken over hoe ik mijn dochter wilde opvoeden met de Joodse geschiedenis. Zelf ben ik opgegroeid met het idee dat het Jodendom vooral gevaarlijk is. Ik wilde dat Rifka kennis zou maken met de rijke traditie en mooie rituelen van het Jodendom. Op die manier blijf dit warme gedeelte van het Jodendom voor haar bestaan, ook als ze straks ouder wordt en over de zware kanten zal leren.

Als je jonge kinderen zo ziet genieten van een feest als Rosj Hasjana voelt dat soms als een afrekening met de geschiedenis. Het jodendom leeft. Al wil dat niet zeggen dat we het verleden laten rusten, maar dat die zaken naast elkaar kunnen bestaan. Zo bezien is het eigenlijk zowel een middelvinger naar de geschiedenis als een omarming van wat er gebeurd is.

Judaism in a box vormt voor mij een veilige plek om dingen te ontdekken. Alleen al omdat je meer van de rituelen leert. Ik hoop dat het jodendom zo voor meer mensen minder ingewikkeld wordt.”

Lees ook:

Expo ‘Drie generaties Joden’ laat zien wat het Nederlandse Joodse leven in vrijheid betekent

De expositie ‘Drie generaties Joden’ in het Doornse kasteel Moersbergen vertelt met foto’s, tekeningen en ingesproken teksten de levensverhalen van drie generaties Joden in Nederland. ‘Vrijheid is kunnen zijn wie je bent en in vrede kunnen leven en wonen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden