null Beeld -
Beeld -

Theologisch ElftalJames Bond

Met een inclusieve James Bond ben je er nog niet

Sean Connery als James Bond in 'You Only Live Twice' (1967). Beeld Getty Images
Sean Connery als James Bond in 'You Only Live Twice' (1967).Beeld Getty Images

De nieuwste James Bond trekt wederom volle zalen. Wat zegt de populariteit van de Britse spion over onszelf? En zou daar iets aan veranderen als de hoofdrol in de volgende Bond-film door, bijvoorbeeld, een zwarte vrouw wordt gespeeld?

Iedereen heeft wel een favoriete James Bond-acteur. De een houdt van de charmante gentleman Sean Connery, een ander van de verfijnde Pierce Brosnan, en weer anderen verkiezen de getormenteerde vechtmachine Daniel Craig wiens No Time to Die nu in de bioscoop draait. Maar wie moet in een volgende film deze Britse superspion spelen? Wie mag na Craig de held vertolken, die de wereld redt van een kwade genius en ondertussen geniet van vrouwen, jachten en martini’s?

Volgens sommigen wordt het tijd om het merk James Bond bij de tijd te brengen. De nieuwe Bond zou gespeeld kunnen worden door een zwarte acteur. Bond zou ook wel wat minder seksistisch mogen zijn. En het wordt wellicht tijd voor een vrouwelijke 007?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, vindt het opmerkelijk dat de roep om een ander soort Bond nu zo sterk klinkt. “Het seksistische aspect van James Bond is altijd al wel omstreden geweest, maar kritiek daarop werd altijd gemakkelijk afgewimpeld. Blijkbaar vinden we nu echt dat er iets moet veranderen in de man-vrouw-verhouding. Al vraag ik me af of het dan niet zoiets als alcoholvrij bier, of liever nog alcoholvrije whiskey: je kunt wel doen alsof het dan nog hetzelfde product is, maar is het dan nog wel een echte James Bond?”

Erik Borgman Beeld
Erik Borgman

Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog: “James Bond is natuurlijk geen genre met veel diepgang, en dat moeten we er ook niet geforceerd in gaan leggen. Maar het is wel interessant om Bond te bekijken als spiegel van onze cultuur. Wat zegt het over ons dat wij Bond als held zien? Een witte, tamelijk emotieloze man - alhoewel dat laatste wel aan het veranderen is - die steeds weer ongeschonden uit alle strijd tegen het kwaad tevoorschijn komt? En zou het werkelijk iets veranderen als er een vrouwelijke of zwarte James Bond zou komen. Natuurlijk, een witte set wordt dan minder wit. Maar werkelijke inclusiviteit gaat over veel meer. Het gaat er dan ook om, dat we vragen leren stellen over dat typische Bond-perspectief op de wereld. Dus misschien is het wel interessanter als Bond een witte man blijft, maar dat die dan vragen gaat stellen over zijn privileges. Al wordt het dan waarschijnlijk geen leuke film meer om naar te kijken.”

Borgman: “Ik heb ook wel moeite met gemakkelijk inclusivisme. Alsof inclusiviteit een stijlkwestie is. Daarmee wordt de vraag naar meer inclusiviteit in de maatschappij ook getrivialiseerd. Het probleem van onze maatschappij is namelijk niet racisme of seksisme sec. Als dat zo was, dan zou je die inderdaad gemakkelijk weg kunnen poetsen door een zwarte of vrouwelijke Bond te kiezen. Maar seksisme en racisme zijn uitingen van een dieperliggend probleem, en dat zie je bij James Bond wel heel mooi terug. Want zijn seksisme hangt natuurlijk samen met zijn machogedrag en de wijze waarop hij als de nonchalante gentleman de hele wereld aan zich onderwerpt. Heersen, zonder geraakt te worden.”

Janneke Stegeman Beeld Maartje Geels
Janneke StegemanBeeld Maartje Geels

Stegeman: “Hoewel Bond soms ook wel stuntelig kan zijn. Ik heb laatst nog eens Goldfinger teruggekeken, en daar is het dankzij de rare gadgets van Q of toevallige gebeurtenissen dat Bond er steeds weer goed vanaf komt. Aan het begin van de film denk je: waar zijn die rare gadgets nu weer voor nodig. Maar uiteindelijk blijkt Q een soort voorzienigheid te zijn. Die gadgets blijken namelijk precies de uitkomst te bieden bij actiescenes; het is precies die ene rode knop die een schietstoel activeert, waardoor Bond zich uit een hachelijke situatie kan redden. En dat is eigenlijk heel typisch: de hele wereld is dus geconstrueerd om James Bond. Niet alleen die vrouwen hebben maar te accepteren hoe Bond gebruik van hen maakt. Maar ook als kijker heb je alles maar te accepteren, want als je vragen gaat stellen bij wat Bond doet of bij alle doden die er vallen, is de film niet meer te verdragen.”

“En dat lijkt wel op hoe wij soms in het leven kunnen staan: wij hebben moeite om onszelf op ware grootte te zien. We zijn liever een beetje zoals James Bond met Q als een voorzienige God aan onze kant. Ik vind het in elk geval vaak lastig om te accepteren dat God niet alleen maar bezig is om ons te beschermen. De wereld draait niet om ons, al denken we vaak van wel. Dat zie je bijvoorbeeld bij die boostershots tegen corona: wij denken dat wij daar recht op hebben, en willen eigenlijk niet niet de ongevaccineerden uit andere landen voor laten gaan.”

Borgman: “Bond laat vooral zien hoezeer het wij-zij-denken ingebakken zit in ons zelfbeeld. James Bond zal nooit tegen zijn tegenstanders zeggen: we kunnen dit ook uitpraten; of: je hebt gelijk, ik sluit mij bij jou aan. Niet dat ik dat de filmindustrie kwalijk neem. Het levert leuke films op. En zonder dat schema is het geen James Bond. Maar populaire cultuur toont wat we niet willen zien en daarom is het belangrijk er analytisch naar te kijken. Want het is heel lastig om dat wij-zij denken aan de kaak te stellen. Wij geloven dat wij tolerant en inclusief zijn, en denken dat we daarmee universeel denken. Dus bij een klacht over uitsluiting, is de reflex: je mag gewoon met ons meedoen. Wij zijn inclusief, kijk maar, een zwarte acteur mag een witte spion spelen. Maar uiteindelijk verandert er daarmee niets en laten we een ander alleen maar toe als hij of zij bereid is ons wereldbeeld te delen. Net als James Bond zullen wij op die manier steeds opnieuw een confrontatie krijgen met een ‘zij’, hoe inclusief wij het ‘wij’ ook definiëren.”

Lees ook:

In zes decennia is stijlvolle spionageheld James Bond geëvolueerd: ooit halfgod, nu een getekend man

James Bond, Engelands stijlvolle spionagetrots, is al zestig jaar een onverminderd graag geziene held. Maar waar eerst geen achtervolging, nacht vol drank of seksueel avontuur hem te veel was, wordt hij nu vies als hij vecht en is zelfs rouw om een verloren liefde hem niet vreemd.

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden