Priester Ohen-Nukoni op zijn troon.

Reportage Benin Bronzes

Met de religie achter de Benin Bronzes valt niet te spotten

Priester Ohen-Nukoni op zijn troon. Beeld Petterik Wiggers

De traditionele religie van Nigeria is te bewonderen in Europese musea: de door de Britten geroofde ‘Benin Bronzes’ komen voort uit die religieuze cultuur. In de Nigeriaanse deelstaat Edo is die traditie nog springlevend.

De aanhouding van priester Ohen-­Nukoni afgelopen mei was landelijk nieuws in Nigeria, en een gebeurtenis van kosmische proporties. Amper twintig minuten zat hij vast, of een vreselijk noodweer daalde neer over ­Benin City, hoofdstad van de Nigeriaanse deelstaat Edo. De politiecommissaris haastte zich om de dag daarop tijdens een persconferentie zijn spijt te betuigen; de betrokken agenten had hij in het gevang gegooid.

Twee weken later hebben de priester en de dorpsoudsten zich verzameld in het dorpshuis van Evbuekoi, een voorstadje van Benin City. Priester Ohen-­Nukoni – kaalgeschoren schedel, afgezien van enkele dotten haar met een rood veertje – zetelt op een imposante troon, versierd met houtsnijwerk.

Het gezelschap wacht op een agent, die straks op last van de commissaris zijn excuses komt aanbieden. Ook gisteren heeft een diender zich aan de voeten van de priester geworpen. Een andere agent is volgens een lokale krant inmiddels overleden ten gevolge van zijn euveldaad. Dat kunnen de aanwezigen niet bevestigen, maar het zou ze niet verbazen.

Betrapte criminelen

Praten met buitenlanders is taboe voor priester Ohen-Nukoni, daarom voert zijn secretaris, chief Raul Ajaye, het woord voor hem. “Heiligschennis”, noemt Ajaye de aanhouding. Gevraagd naar de toedracht, legt hij uit dat het dorp al jaren geterroriseerd werd door criminelen die – welkom in Nigeria – goede banden hadden met de politie. “Sommige dorpelingen durfden alleen met één oog open te slapen.”

Op de dag des onheils betrapten dorpelingen de criminelen tijdens het slopen van een altaar. “Onder dat altaar liggen heilige voorwerpen. Een provocatie”, zegt Ajaye. “We hebben hun ­gereedschap afgepakt. Even later kwamen politieagenten schietend ons dorp binnen, en hielden ze de priester aan.”

De agenten namen het op voor de criminelen, wier gereedschap was ‘gestolen’. De dorpelingen bezwoeren de agenten om priester Ohen-Nukoni desnoods naar een naastgelegen politiebureau af te voeren, maar in hemelsnaam: niet naar Benin City! De agenten luisterden niet, wellicht omdat ze onbekend waren met diens heilige status.

Rivier-ritueel

De priester stamt af van de held-heilige Okhuaihe, gunsteling van Ewuare I, de oba (koning) van het vijftiende-eeuwse Benin-rijk, waarvan het huidige Benin City de hoofdstad was. Toen Okhuaihe in 1473 stierf, veranderde hij zich in een rivier. Alle eeuwen nadien ging iedere nieuwe oba – ook oba Ewuare II, die in 2016 aantrad – bij deze priester langs, voordat hij de troon besteeg. Bij de Ikpoba-rivier voeren de oba en de priester een rituele worstelpartij uit, en beloven ze nooit de rivier die elkaars territorium scheidt te zullen oversteken.

Daar hadden de agenten dus geen boodschap aan: ze stopten hem in de cel in Benin City. “Voor het eerst in al die eeuwen had onze priester het verboden terrein van de oba gepasseerd”, vertelt Ajaye. “Toen hebben we oba Ewuare II gebeld.” De koning belde de gouverneur. De gouverneur belde de hoofdcommissaris. En die belde de dorpelingen dat ze de priester konden ophalen.

De Oba en zijn priesters

Het oude koninkrijk Benin, grofweg gelegen in de huidige Nigeriaanse deelstaat Edo, heeft wortels tot in onze vroege Middeleeuwen. Nog steeds vervullen nazaten van de eerste koning - zoon van de oppergod Osa - de functie van oba, (traditionele) koning.

Zijn spirituele macht ontleent de oba mede aan zijn band met de geesten van zijn voorvaderen. Hij communiceert met hen via de bronzen koppen, die bij de dood van iedere oba werden gegoten en een plek kregen op een paleisaltaar. Deze koppen zijn de pronkstukken van de beroemde ‘Benin Bronzes’, de kunstschat die de Britten in 1897 roofden uit het paleis.

Het Benin-rijk kende een strakke organisatie van dorpsraden, leeftijdsgroepen, gilden, edelen en hoforganisaties. Hofpriesters moesten de spirituele krachten van de koning waarborgen, of vertegenwoordigden afzonderlijke lichaamsdelen van de koning. Van diens welzijn, met name van zijn hoofd, hing het welzijn van de natie af.

Ook lagere traditionele priesters communiceren met goden (van water, oorlog, ijzer, enzovoort), heiligen (meestal mythische helden) en voorouders. Ieder mens heeft een spiegelbeeldige ziel in de geestenwereld. Na de dood kan de ziel reïncarneren.

‘Dokters’ – feitelijk priesters van de medicijngod – kunnen objecten (‘fetisjen’) magische krachten verlenen. Onderdeel van veel rituelen is het ‘wassen’ van altaren, met bloed van offerdieren, vroeger ook van slaven.

Onder invloed van het christendom zijn veel religieuze tradities verwaterd of geheel in onbruik geraakt. Altaren voor de voorouders, vroeger in ieder huis, worden schaarser. Maar veel christenen, ook leden van het hof, combineren hun geloof met traditionele religieuze overtuigingen en gebruiken.

Maar dat gaat zomaar niet, legt Ajaye uit. “Eerst moesten we de grond reinigen met bloed. We hebben één hond voor het politiebureau geofferd, eentje in de hal, en eentje in de cel.” Toen kon de priester terug naar zijn woonplaats.

En daar, in het dorpshuis, wacht hij nu al de hele ochtend op die agent. Om 13 uur houdt de priester het voor gezien. Gehuld in een gewaad van ongebleekte katoen stapt hij in zijn Audi 80, en vertrekt richting Ikpobarivier – maar er ­zeker niet overheen.

Macht dankzij slavenhandel

Het traditionele geloof van de Bini, zoals het volk van het Benin-rijk heet, legt het in het straatbeeld af tegen het christendom. Op iedere straathoek staan godshuizen met ronkende namen als ‘Maximum Impact Global Church’. Ondanks die christelijke alomtegenwoordigheid, genieten de koning en diens traditionele functionarissen en priesters aanzien ­onder de inwoners en autoriteiten.

Dat wordt geïl­lus­treerd door de gang van zaken rond de arrestatie van de priester, maar ook op een ander terrein is de invloed van de traditionele religie aantoonbaar: de mensenhandel. Eeuwenlang dankte Benin zijn macht mede aan slavenhandel. Ironie van de geschiedenis: Benin City geldt al jarenlang als een van Afrika’s belangrijkste centra van mensenhandel. Veel Nigerianen die naar Europa willen, belanden vanuit hier in een staat van slavernij in Libië; veel vrouwen verdwijnen in de illegale prostitutie in Europa en elders.

Ook Rose (haar achternaam is bekend bij de redactie) dacht voor ‘klusjes’ naar Europa te gaan. Een kennis van een kennis kon haar aan papieren helpen voor ­Maleisië. “Ik dacht dat Maleisië in Europa lag”, vertelt ze in haar huis in een wijk van Benin waar zelden elektriciteit is en stromend water ontbreekt. Spoedig na aankomst in het Aziatische land in 2014, bleek welke ‘klusjes’ ze moest verrichten. Twee jaar lang, totdat de politie het bordeel binnenviel en haar op het vliegtuig naar huis zette.

Eerder vluchten was geen optie, vertelt Rose. In Benin City had een ronselaar haar naar een traditionele priester gebracht. “Die knipte stukjes haar en ­nagels af. Er werd een witte haan ­geslacht, en ik moest een rauwe kippekop opeten. Toen legde ik een eed af, dat ik de ronselaar 3 miljoen Naira (omgerekend 7500 euro) zou terugbetalen.” In Maleisië werd dat bedrag steeds verhoogd. “Maar als ik niet betaalde zou ik sterven, had de priester verteld. Ja, dat geloofde ik.”

Vrouwen zingen in een christelijk kerkje in Benin City. Voorganger Kate Osakue houdt er diensten waarin ze traditionele voorouderaltaren van bekeerden overgiet met benzine en verbrandt. Beeld Petterik Wiggers

Duizenden vrouwen zijn slachtoffer geworden van samenwerkende priesters en mensenhandelaren. Dat was ook oba Ewuare II een doorn in het oog. De traditionele koning die ook hogepriester is, belegde in maart vorig jaar een grote bijeenkomst in zijn paleis in Benin City. Autoriteiten van de deelstaat, honderden priesters en opgetrommelde media zagen hem in de weer met spirituele ­objecten, eeuwenlang verstopt in het paleis en speciaal voor deze gelegenheid tevoorschijn gehaald. ‘Krachtig als kruisraketten’, aldus een krant.

Mensenhandelaren

Een hond en een aantal hagedissen werden geofferd, en de oba bad tot zijn voorvaderen, waarmee hij alle vloeken doorbrak die ooit over vrouwen waren uitgesproken. Ook vervloekte hij priesters die het wagen om dat alsnog te doen: ‘Zij zullen zich de wraak van onze voorouders op de hals halen’, sprak hij. “Sindsdien gebeurt dat niet meer”, denkt Rose.

Minder stellig is Victoria Oburoh, advocate van de overheidsinstantie tegen mensenhandel, Naptip. Cijfers ontbreken, maar zolang zoveel vrouwen in ­armoede leven, blijven mensenhandelaren slachtoffers maken, meent ze.

Toch bespeurt ze effect van de bijeenkomst vorig jaar. “Meer vrouwen melden zich bij ons, ze voelen zich vrijgemaakt door de oba”, legt de advocate uit. Voorheen moest zij vaak met slachtoffers die overwogen aangifte te doen eerst langs bij een priester, om een eerdere vloek op te heffen. “Dat hoeft nu niet meer. Die vrouwen, en ook de traditionele priesters, beschouwen de woorden van de oba als het woord van God.”

Maar, relativeert Oburoh: “Ook veel christelijke predikers dreigen slachtoffers met hel en verdoemenis als ze ongehoorzaam zijn aan hun handelaren. En die zijn niet bang voor de vloek van de oba.”

Dit artikel kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (fondsbjp.nl)

Lees ook:

De Benin Bronzes

Trouw deed uitgebreid onderzoek naar de Benin Bronzes, de kunstschatten die aan het eind van de negentiende eeuw door de Britten werden geroofd  uit het toenmalige koninkrijk Benin. Op trouw.nl/beninbronzes zijn alle verhalen uit dat onderzoek terug te lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden