Kardinalaat

Met de benoeming van deze dertien ‘nieuwe’ kerkleiders werkt de paus aan zijn eigen opvolging

De paus heeft Antoine Kambanda uit Rwanda tot kardinaal benoemd.Beeld EPA

Met de dertien nieuwe kardinalen die de rooms-katholieke kerk er sinds zaterdag bij heeft, zet paus Franciscus het kiescollege dat zijn opvolger kiest definitief naar zijn hand. Diverser en meer in lijn met zijn visie op de kerk. Maar of dat een Franciscus II oplevert, is nog de vraag.

Cornelius Sim wist niet wat hem overkwam, de laatste zondag van oktober. Eerst dacht hij aan een grap. Maar later moest hij toch ook zelf toegeven dat het waar moest zijn: paus Franciscus wilde hem tot kardinaal verheffen. Hij, Cornelius Sim, apostolisch vicaris van het in katholiek opzicht onbeduidende sultanaat Brunei. ‘Bizar’, vond hij zelf.

Sim is een van de dertien nieuwe kardinalen die de rooms-katholieke kerk sinds zaterdag rijk is. Franciscus nam hen tijdens een (vanwege de coronacrisis sobere) plechtigheid in de Sint-Pieter officieel op in het college van kardinalen. Er waren maar tweehonderd aanwezigen, die mondkapjes droegen. De beperkende maatregelen om het gevreesde virus een halt toe te roepen zorgden ervoor dat Sim en ook zijn Filippijnse collega Jose Advincula niet naar Rome konden afreizen om de rode bonnet uit handen van de paus in ontvangst te nemen. Ze waren wel ­online verbonden met Rome en legden zo hun geloften als kardinaal af. Een unicum in de kerk­geschiedenis.

Kardinalen zijn de belangrijkste adviseurs van de paus en sinds 1059 in het bezit van het unieke recht om een paus te mogen kiezen, de opvolger van de apostel ­Petrus. Ze hebben iets adellijks, in hun scharlakenrode kleding die verwijst naar het bloed dat zij worden geacht te willen vergieten voor de paus van Rome. Van die dertien nieuwe kardinalen, mogen er negen meedoen aan een komend conclaaf. De andere vier – die de rode bonnet kregen vanwege hun verdiensten voor de kerk – vallen vanwege hun leeftijd af: ze zijn boven de tachtig. Franciscus drukte de kardinalen zaterdag op het hart te waken ‘voor de vele vormen van corruptie die er in het leven van een priester zijn’. Wie daarvoor ontvankelijk is, is volgens de paus geen herder meer die dicht bij het volk staat.

 De ‘geur’ van de kudde

Het kardinalaat is een eretitel die de paus op persoonlijk gezag verleent. Hij mag het kardinalencollege aanvullen naar eigen inzicht en zo kan hij invloed uitoefenen op de keuze van zijn opvolger. Franciscus heeft, net als zijn voorgangers, een voorkeur voor kardinalen die een beetje op hem lijken: pastorale bisschoppen die de ‘geur’ van hun kudde kennen en aandacht hebben voor de sociaal zwakkeren, zoals migranten. Verder moet het college van kardinalen in zijn ogen meer een afspiegeling worden van de wereldkerk. Meer divers dus. Dat betekent minder Europeanen en meer Aziaten en Afrikanen. Uit een rekensom van de Amerikaanse Vaticaankenner en jezuïet Thomas Reese blijkt dat deze geografische ontwikkeling zich steeds meer aan het voltrekken is.

In het conclaaf van 2013 waarin Franciscus gekozen werd, waren de Europeanen nog in de meerderheid (52 procent), nu is dat percentage teruggelopen tot 41 procent. Nog nooit was het zo laag. Vooral de ­Italianen verliezen terrein. Daar­entegen gaat het Afrikaanse aandeel omhoog (van 9 naar 14 procent), net als dat van Azië (van 9 naar 12 procent).

De huidige paus zoekt zijn kardinalen tot in de verste uithoeken van de wereld. Je zou Cornelius Sim (69) een prototype Franciscus-kardinaal kunnen noemen. Hij komt uit Azië – een continent dat Franciscus al vier keer bezocht – en woont in een land waar de katholieken zwaar in de minderheid zijn en dat nog nooit een kardinaal had. Brunei telt nog geen 500.000 inwoners, van wie tweederde moslim is. Er wonen nog geen twintigduizend katholieken. Brunei heeft niet eens bisdommen, maar is een apostolisch vicariaat en valt rechtstreeks onder Rome.

 Inzetten voor vrede en verzoening

Naast Brunei krijgt ook het Afrikaanse Rwanda zijn eerste kardinaal, de 62-jarige Antoine Kambanda, aartsbisschop van Kigali. Toen hij als jonge priester in Rome studeerde, werd tijdens de genocide in zijn land bijna zijn hele familie uitgeroeid. Als kardinaal wil hij zich nog meer gaan inzetten voor vrede en verzoening in zijn land.

Een andere opvallende naam op de lijst is Wilton Gregory (72), aartsbisschop van Washington, ooit het bisdom van misbruikkardinaal Theodore McCarrick. Gregory is daarnaast de eerste zwarte kardinaal in de geschiedenis van de Verenigde Staten.

Sommige waarnemers zagen in zijn uitverkiezing een subtiele pauselijke steunbetuiging aan Black Lives Matter in de VS, maar dat lijkt toch vooral wishful thinking. De nieuwe kardinaal liet vorige week weten dat hij de katholieke president Joe Biden niet de communie zou weigeren vanwege diens pro-abortusstandpunt. Daar zullen lang niet alle collega’s van Gregory binnen de verdeelde Amerikaanse bisschoppenconferentie gelukkig mee zijn. Maar ja, als kardinaal kun je je nu eenmaal meer veroorloven.

Met stip de lijst ­binnengestormd

Zo’n kardinaalscreatie laat ook mooi zien wie de rijzende sterren zijn in de katholieke kerk. Deze keer kwam de Italiaan Marcello ­Semeraro (72) met stip de lijst ­binnengestormd. Nog geen twee maanden geleden was hij nog gewoon bisschop van Albano, een klein bisdom ten oosten van Rome. Ook was hij secretaris van een raad van kardinalen die de paus adviseert bij de hervorming van het ­Vaticaanse bestuursapparaat.

­Semeraro maakte al voorzichtig plannen voor zijn pensioen, dat bij bisschoppen begint als ze 75 zijn, tot de paus hem op 15 oktober ­benoemde als opvolger van de in ongenade gevallen kardinaal Becciu als prefect van de Congregatie voor de Heiligverklaringen. Tien dagen later wist Semeraro dat hij ook kardinaal zou worden. Een bliksemcarrière op z’n oude dag.

Met Becciu is meteen de grote afwezige bij de plechtigheid van zaterdag genoemd. Hij raakte vorige maand niet alleen zijn topfunctie in het Vaticaan kwijt nadat hij van corruptie was beschuldigd, maar ook zijn rechten als kardinaal. Geen conclaaf dus voor hem.

Smartegeld

Becciu klaagde inmiddels een Italiaans weekblad aan vanwege de in zijn ogen ‘ongegronde beschuldigingen’ aan zijn adres. Hij eist 10 miljoen euro smartegeld, want nu kan hij geen paus meer worden. De lok­roep van het ambt is groter dan in het openbaar wordt toegegeven.

Het kardinalencollege telt op dit moment 229 leden. Van hen zijn er 128 jonger dan tachtig en dus kiesgerechtigd in een volgend conclaaf. Bijna 60 procent van hen is door Franciscus uitgekozen. Dan zou je kunnen denken dat de kans groot is dat er bij een volgende pausverkiezing een soort Franciscus II uit de bus komt. De geschiedenis leert echter dat het conclaaf zijn eigen wetten kent en dat een nieuwe paus vaak juist helemaal niet op zijn voorganger lijkt. Franciscus is daar zelf het beste voorbeeld van.

Verder blijft de keuze van een paus, in die eeuwenoude Sixtijnse Kapel met een schoorsteen als enige communicatiemiddel naar de buitenwereld, een ondoorzichtig en weinig transparant geheel. Hier geen primaries, geldverslindende campagnes en rechtszaken waarin om een hertelling wordt gevraagd. Om over stemmen per post maar te zwijgen.

Lees ook: 
Vaticaans onderzoeksrapport pleit Franciscus vrij bij aanpak misbruikkardinaal

De Amerikaanse ex-kardinaal McCarrick kon ondanks geruchten van seksueel wangedrag carrière maken. De huidige paus treft geen blaam volgens de onderzoekers, de heilige Johannes Paulus II wel.

Ontslag voor hoge kardinaal die betrokken was bij omstreden investering in onroerend goed

Het gebeurde slechts een paar keer eerder, dus er kan gerust van een zeldzaamheid gesproken worden: een hooggeplaatste kardinaal heeft zijn ontslag bij paus Franciscus ingediend en zijn rechten als kardinaal ingeleverd. De paus heeft dat ontslag geaccepteerd. Het waarom is onduidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden