Interview

Met cultuur-marxisme kun je alle kanten op

Beeld Studio Vonq

Beheerst een linkse elite onze cultuur? Volgens cultuur-marxisme-kenner Arthur Weststeijn valt dat mee. Als er in Nederland al sprake is van een culturele overheersing, dan eerder van een progressief-liberale. 

 hierry Baudet weet het zeker, we leven niet in romantische of fascistische, maar in cultuur-marxistische tijden. Maar wat bedoelt hij daarmee en waarom ziet hij cultuur-marxistisch denken als een gevaar voor onze beschaving? We vragen het Arthur Weststeijn, vertaler van de Italiaanse marxist Antonio Gramsci (1891-1937) en kenner van het cultuur-marxisme. Vanavond presenteert Weststeijn in debatcentrum De Balie het boek ‘Alle mensen zijn intellectuelen’, een vertaling van Gramsci’s baanbrekende notities over cultuur en politiek.

Cultuur en marxisme, dat klinkt als een vreemde combinatie. Marxisten willen toch de klassenverschillen opheffen? Dat doe je niet door je met cultuur bezig te houden.

“Het klassieke marxisme kijkt inderdaad naar de economie: daar wordt de klassenstrijd geleverd, maar Antonio Gramsci gaf daar een draai aan. Want binnen de cultuur kun je ook strijd leveren. Sterker nog, daar is de strijd misschien nóg belangrijker. Als je de macht wilt grijpen, heb je volgens Gramsci niet genoeg aan verkiezingen of aan een revolutie, je moet eerst de ideeën van de mensen veranderen; dat noemt hij een stellingenoorlog, een loopgravenoorlog eigenlijk. Verover posities op de universiteit, bij de media, in het onderwijs en zorg ervoor dat jouw wereldvisie dominant wordt. Als je dan de macht wílt grijpen, staan alle neuzen alvast dezelfde kant op.”

Dat klinkt behoorlijk eng.

“Het is ook een totalitaire gedachte. Gramsci is een communist. Aan de andere kant laat hij zien dat je eerst een discussie moet hebben, voordat je leninistisch of fascistisch de macht grijpt via een staatsgreep. Gramsci schrijft nogal ambigu: het hangt ervan af hoe je hem leest. Vandaar dat hij door links én rechts gebruikt is.”

Wat je nu vaak hoort, is dat links de macht in de cultuur al gegrepen heeft. De linkse elite beheerst de media, de wetenschap, de kunst en laat geen tegengeluiden toe. Als er denkers als Jordan Peterson worden uitgenodigd, schiet links in een kramp. Wat vindt u van dat verwijt?

“Gramsci’s ideeën hebben zeker invloed gehad, vooral in kringen van neo-marxisten, waar Paul Scheffer toen nog bij hoorde. Dat heeft impact gehad: het ging neo-marxisten niet meer om klassenstrijd, maar om cultuurstrijd. Ik geloof alleen niet dat de uitkomst heeft geleid tot een marxistische manier van denken, zoals Thierry Baudet beweert. Wat je in Nederland eerder ziet, is een progressief-liberale hegemonie. Binnen een paar decennia is hier een consensus ontstaan over het homohuwelijk en abortuswetgeving. Daar is eigenlijk iedereen het over eens, op een paar christelijk-rechtse en islamitisch-rechtse stemmen na. Bovendien is er grote overeenstemming over het idee dat we een vrijemarkteconomie moeten hebben. Daar is geen debat meer over en dus komen klassieke marxisten er in Nederland niet meer aan te pas.

De cultuurstrijd heeft dus niet geleid tot marxistische consensus. Maar hoe zit dat met de cultuur-marxistische ­methodes? Het debat lijkt gaat vaak over wie de macht heeft in het onderwijs, de kunst, de wetenschappen. Zijn de media niet te wit, enzovoort.

“Die cultuur-marxistische methodes worden tegenwoordig juist expliciet overgenomen door partijen die zichzelf rechts noemen. Je ziet dat bij het FvD, maar ook in Frankrijk en Italië en bij alt-rightvoorman Steve Bannon: dat is echt een cultuur-marxistische strateeg. Niet inhoudelijk natuurlijk, hij is geen marxist, maar wel strategisch. Hij pusht het idee dat een linkse elite alle macht in handen heeft. Een Nederlands voorbeeld is het FvD-initiatief linkse docenten te verklikken. Alleen leidt zo’n initiatief hier meteen tot verontwaardiging, want Nederland heeft een consensus-cultuur. Er is geen echte ideologische strijd gaande die mensen in kampen verdeelt, zoals in Frankrijk, Italië of de VS.

Wat noemt u dan echte ideologische strijd?

“Als je kijkt naar Frankrijk, daar zie je nog echt ouderwetse marxisten. En in de VS staan er politici op die systeemverandering willen; Bernie Sanders noemt zichzelf openlijk socialist. Dat zie ik hier niet gebeuren, Nederland blijft een braaf land. Zo’n actie als ‘Geef je docent aan’ klinkt verrassend, maar het tast onze culturele consensus amper aan. Stel je voor dat Baudet het homohuwelijk ter discussie zou stellen, dan zou hij meteen alle steun verliezen. Hij trapt een beetje tegen de consensus aan, dat is alles.”

Maar het debat over diversiteit vertoont toch wel wat totalitaire trekjes? Zo weigerde een Egyptische feministe vorig week naar De Balie te komen omdat daar eerder moslims waren beledigd. Gaat dat niet veel te ver?

“Maar zelfs dat diversiteitsdebat vindt plaats binnen een consensus. Er zijn in Nederland weinig mensen die tégen diversiteit zijn. Als je alleen maar mannen in de partij wil, zoals de SGP, dan val je buiten de orde. Dat kan het FvD dus ook niet zeggen. De hegemonie is hier progressief-liberaal en er is bijna niemand die daar buiten treedt.”

U gaat vanavond in debat met de eerder conservatieve filosoof Gabriël van den Brink. Wat verwacht u daarvan?

“Gabriël van den Brink is van neo-marxistische Gramsci-lezer opgeschoven naar conservatief-links, net als Paul Scheffer. Beiden zijn het denk ik erg oneens met de uit Amerika overgewaaide mode van het diversiteitsbeleid. Dat kán ook in Nederland, daar is ruimte voor. Daarnaast zijn er mensen die klagen slachtoffer te zijn van een linkse hegemonie, maar die stem vind je eerder bij GeenStijl, of bij het FvD. Maar de afgelopen jaren is juist gebleken dat zij vanzelf een plek krijgen binnen het bestel, denk bijvoorbeeld aan PowNews. Ze worden dus opgenomen in de bestaande consensuscultuur zonder echte strijd te hoeven leveren.”

‘Antonio Gramsci: Alle mensen zijn intellectuelen. Notities uit de gevangenis.’
Vertaald en toegelicht door Arthur Weststeijn. Uitgeverij VanTilt; 272 blz. € 24,50

De presentatie van het boek vindt woensdag 1 juni om 20.00 plaats in debatcentrum De Balie, Amsterdam. Andere sprekers zijn politicus Lisa Westerveld (GroenLinks) en Gabriël van den Brink, hoogleraar wijsbegeerte in Amsterdam.

Wie was Antonio Gramsci? 

De Sardijn Gramsci (1891 -1937) was één van de invloedrijkste (neo-)marxistische denkers van de vorige eeuw.  Onder de fascist Mussolini werd hij gevangen gezet. Daar ontstonden zijn gevangenisnotities. Gramsci geloofde dat de bourgeoisie haar macht consolideerde door culturele invloed uit te oefenen; zo werd haar wereldbeeld als normaal ervaren. Gramsci's visie (soms cultuur-marxisme genoemd) heeft op links en (nieuw)rechts nog altijd grote invloed.  

Lees ook: 

Karl Marx had weinig met kunst en cultuur. Wat ís dus cultuurmarxisme?

De nieuw-rechtse theorie dat een handjevol intellectuelen verantwoordelijk is voor de afbraak van het Europese vertrouwen in de eigen waarden en instituties is nogal dubieus, schreef Leonie Breebaart vorig jaar april.

Hoe meer Marx, hoe beter

Hij schreef bijna niets over kunst. Toch is Karl Marx’ invloed op de kunstkritiek groot geweest. Is dat erg? Joke de Wolf vindt van niet. Want met dank aan Walter Benjamin is de marxistische kijk op kunst een zegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden