Filosofisch EfltalOntlezing

Meer Netflixen en minder lezen: is dat wel zo erg?

Een deelnemer tijdens de wereldrecordpoging tv kijken op station Amsterdam-Centraal.Beeld ANP

Is het echt zo erg - vraagt het filosofisch elftal zich af - dat er meer genetflixt wordt en minder gelezen?

Met de uitreiking van de Socratesbeker en de Libris Literatuur Prijs werd het boek weer even geëerd. Maar de ontlezing schrijdt voort en Nederlandse kinderen blijken al jaren schrikbarend weinig te lezen. Sinds de pandemie hebben boekhandels het zwaar, terwijl Netflix zijn abonnementen enkel ziet stijgen.

Is dit een probleem? Wat is de waarde van lezen? En is een boek lezen waardevoller dan een serie kijken?

“Je kunt beter een goede serie kijken dan een slecht boek lezen”, zegt Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit. “Dat neemt niet weg dat er tal van redenen zijn waarom lezen waardevol is. Zo zorgen boeken ervoor dat wij andere tijden, culturen en opvattingen begrijpen; dat we kennis opdoen over onszelf, anderen en de wereld in brede zin. Maar dat kunnen series en films ook bieden. We hebben behoefte aan goede verhalen, niet per se aan boeken. De ene vorm is daarbij niet per definitie beter dan de andere vorm, het gaat om de kwaliteit van het verhaal. Neem ‘1984’ van George Orwell en ‘Black Mirror’ op Netflix. Is het beter als een scholier een roman over een dystopie leest dan dat hij een science-fictionserie over dystopieën kijkt? Dat lijkt mij niet; het zijn beide interessante, gelaagde verhalen.”

Verschil tussen actieve en passieve verbeelding

“Er is wel degelijk een groot verschil tussen beide”, reageert filosoof en schrijver Désanne van Brederode. “Een boek lezen is een intieme aangelegenheid tussen mij en het fysieke boek. Hoewel de schrijver zo goed mogelijk een bepaalde wereld schetst, is het mijn verbeelding die aan de hand van zijn woorden de personages, kamers en landschappen oproept. Bij een serie of film krijg ik die hele wereld op een presenteerblaadje aangereikt. Dit verschil tussen actieve en passieve verbeelding is van belang: boeken dagen het verbeeldingsvermogen meer uit en bieden ruimte voor persoonlijke invullingen. Dat blijft iets magisch van het geschreven woord.”

Jongepier: “In hoeverre we iets actief of passief meemaken, heeft denk ik meer te maken met de inhoud en kwaliteit van het verhaal. En ook films of series kunnen een intieme relatie teweegbrengen. Bovendien, is onszelf passief onderdompelen in verhalen altijd slechter? Als je geen energie hebt om een boek op te pakken, maar wel om een goede serie te kijken, lijkt mij dat prima. Het is beter dan eindeloos door sociale media scrollen, wat je anders misschien zou doen.

Interessant is dat Plato meer dan tweeduizend jaar geleden juist waarschuwde voor de gevaren van het schrift. In ‘Phaedrus’ stelt hij dat het geschreven woord negatieve gevolgen heeft voor communicatie tussen mensen en de mogelijkheid om kennis te vergaren. Volgens Plato kun je namelijk alleen door middel van een dialoog tot kennis komen; lezen vond hij maar een passieve activiteit. Tegenwoordig zien we een soortgelijk argument. Van Plato moesten we praten in plaats van lezen, nu moeten we lezen in plaats van kijken.”

‘Ik denk dat we moeten praten, lezen én kijken’

Van Brederode: “Ik denk dat we moeten praten, lezen én kijken. Daarbij lijkt het me belangrijk om duidelijk onderscheid te maken tussen vormen en hun specifieke vertelwijze, en niet alle verhalen op één hoop te gooien. Als je naar het toneel gaat vanuit het idee dat dat je hetzelfde biedt als een serie of een boek, denk je: ‘Wat staan die mensen op het toneel idioot te doen!’ Of kijk naar series: daar staat de taal meer ten dienste van het visuele, in tegenstelling tot in boeken. Dat aspect heeft weer invloed op in hoeverre de taalbeheersing van een kind erdoor vooruitgaat, en uitdrukking kunnen geven aan je gevoelens en overtuigingen is weer belangrijk voor identiteitsvorming. Lezen helpt je zo ook te worden wie je bent.”

Jongepier: “Een verhaal lezen is ook niet precies hetzelfde als naar een verhaal kijken. Zo ervaar ik zelf soms het lezen van romans als een detoxmogelijkheid, waarbij je een tijd lang niet op een scherm kijkt, waar het internet even niet aan je voeten ligt.

Daarnaast denk ik dat er momenteel in de bibliotheek veel meer kwaliteit te vinden is dan op streamingssites. Als er een equivalent van Netflix zou bestaan van romans en korte verhalenbundels, dan komt die lijst niet in de buurt van de canon die scholieren moeten lezen. Het grootste deel zou bestaan uit bouquetreeksen en avonturen- en streekromans. Veel series zijn ook enkel bedoeld om je eraan verslaafd te maken; de miljoenenindustrie erachter valt niet te vergelijken met de schrijverswereld. Gelukkig komen er steeds betere streamingsplatforms. Voor literatuur moet je vaak ‘werken’, maar voor goede films en series ook. Bovendien hoeft kunst ons niet per se te verheffen, een belangrijke rol van kunst is ook even te mogen ontsnappen, en dat geldt zowel voor zowel film als literatuur.”

Van Brederode: “Ontlezing komt denk ik niet door films en series, maar door hoe we tegenwoordig met taal omgaan. Taal wordt vaak enkel nog als communicatiemiddel gezien en niet meer als middel tot expressie. In e-mails, whatsapp, sociale media en talkshows moet alles zo snel en direct mogelijk worden overgebracht. Terwijl taal zoveel rijker is dan dat. We kunnen er alles wat zich aan een foto onttrekt mee beschrijven; het platte niveau van enkel ‘mooi’ of ‘lelijk’, ‘leuk’ of ‘stom’ mee ontstijgen; een stijl mee kiezen die past bij een specifieke ervaring. Met taal kunnen we niet enkel boodschappen helder overbrengen, we kunnen er ook mee schilderen en muziek mee maken. Pas als we dat gaan herwaarderen, is er hoop voor het boek.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden