Martin Luther King: "Angst klopte op de deur. Geloof deed open. Er was niemand."

Martin Luther King in 1962, bij het bekendmaken van de plannen voor een grote demonstratie in Washington Beeld EPA

Vandaag 50 jaar geleden werd Martin Luther King Jr. vermoord. In de eerste plaats was het zijn geloof dat hem dreef bij zijn strijd voor gelijke rechten. Een preek uit 1956, die we hieronder publiceren, toont de zeggingskracht die King nog altijd heeft.

Toen in 1981 een nieuwe editie werd uitgebracht van Martin Luther Kings prekenbundel ‘Strenght to love’ schreef zijn weduwe, Coretta Scott King, er een voorwoord bij. Ze schetste daarin wat haar man ten diepste dreef: zijn geloof. Alles wat King deed voor de Amerikaanse burgerrechtenbeweging was diep geworteld in zijn christelijke levensovertuiging. 

Het is vandaag 50 jaar geleden dat Martin Luther King Jr. werd vermoord. Het wordt nog weleens vergeten, of pas in tweede of derde instantie in herinnering gebracht, maar Martin Luther King Jr. was in de eerste plaats predikant. En in de eerste plaats was het zijn geloof dat hem dreef. 

In 1967 zei King tijdens een kerkdienst in Chicago: “Al voordat ik een leider in de burgerrechtenbeweging was, was ik een verkondiger van het evangelie. Dit was mijn eerste roeping en nog steeds is dit mijn belangrijkste bezigheid. Eigenlijk zie ik alles wat ik doe voor burgerrechten als een onderdeel van mijn pastorale bediening. De enige ambitie die ik in het leven heb is het worden van een uitstekende voorganger. Ik ben niet van plan om een politieke functie te bekleden. Ik ben niet van plan om iets anders dan een prediker te zijn.”

Wie preken van King terugleest, ziet het direct: zijn geloof in God - of zoals zijn vrouw het noemt: ‘zijn geloof in een goddelijke liefhebbende aanwezigheid die alle leven met elkaar verbindt’ - is niet los te zien van zijn strijd voor gelijke rechten. Sterker: zijn geloof vormt de basis voor die strijd. Het zijn daverende preken, die niet uitblinken in grondige exegese van bijbelteksten, maar wel een nog steeds zeer grote zeggingskracht hebben en een direct appèl op de toehoorder doen. Wie is God? Wie is de mens? Wat is de wereld?

Telkens weer zijn het die drie vragen die King centraal stelt en telkens weer laat hij zien dat die drie als in elkaar vervlochten gezien moeten worden. Misschien komt het daardoor dat zijn preken zo tijdloos lijken, en nog niets aan kracht hebben verloren. 

Hieronder staat - bewerkt en flink ingekort - een van die preken.

Martin Luther King: ‘Het medicijn tegen angst’

uitgesproken in 1956

Is er iemand die in deze dagen van catastrofale veranderingen en onheilspellende onzekerheid niet de ervaring heeft van de depressie en verwarring die het gevolg zijn van een beklemmende angst en ons als een jankende hellehond bij elke voetstap achtervolgt?

Overal worden mannen en vrouwen geconfronteerd met angsten die vaak in vreemde vermommingen uit een verscheidenheid aan garderobes verschijnen.

Ds. Martin Luther King bedankt de meer dan 250.000 toehoorders die hebben geluisterd naar zijn beroemde speech: 'I have a dream" op 28 augustus 1963 in Washington D.C. Beeld ANP

Emerson (Ralph Waldo Emerson, Amerikaans essayist, filosoof en dichter, 1803-1882 - red.) realiseerde zich hoe angst de mens van energie en kracht berooft: “Wie niet elke dag een angst te boven komt, heeft de les van het leven niet geleerd.” Ik wil hiermee niet zeggen dat we ernaar zouden moeten streven om angst volledig uit het menselijk leven te bannen. Al zou dit mogelijk zijn, het zou simpelweg niet wenselijk zijn. Angst is het elementaire alarmsysteem van het menselijk organisme dat waarschuwt voor gevaar. Zonder dit alarmsysteem zouden we niet overleven. Bovendien is angst een sterke creatieve kracht. Iedere grote uitvinding en intellectuele vooruitgang kwam voort uit een verlangen te ontsnappen aan een gevreesde omstandigheid of situatie.

Als de mens zijn vermogen bang te zijn kwijt zou raken, zou hij daarmee ook het vermogen tot groei, uitvindingen en creativiteit kwijtraken. In zeker zin is angst dus normaal, noodzakelijk en creatief.

Angst beheersen

Normale angst beschermt ons; abnormale angst verlamt ons. Normale angst motiveert ons om te werken aan ons individuele en collectieve welzijn; abnormale angst vergiftigt en vervormt onze innerlijke levens voortdurend. We hoeven er niet naar te streven om angst kwijt te raken, maar juist om deze in toom te houden en te beheersen. Maar hoe beheersen we angst?

Allereerst moeten we er niet voor terugdeinzen onze angsten rechtstreeks onder ogen te komen en onszelf af te vragen waarom we bang zijn. Als we onze angsten zien voor wat ze zijn, zullen we ontdekken dat ze vaak meer ingebeeld dan echt zijn.

Martin Luther King, in 1964 in Bussum, waar hij geïnterviewd werd door de NCRV. Beeld ANP Historisch Archief

En laten we niet vergeten dat angst vaak te maken heeft met een verkeerd gebruik van de verbeelding. Als we onze angsten in het licht zetten, moeten we er nogal eens om lachen, en dat is goed. Een psychiater zei ooit: “De spot drijven is het sterkste medicijn tegen angst en onrust.”

Moed

Angst kunnen we ten tweede beheersen door een van de voornaamste deugden die de mens bezit: moed. Plato zag moed als een element van de ziel dat de kloof tussen rede en verlangen overbrugt. Aristoteles was van mening dat moed de bevestiging van de wezenlijke aard van de mens is. Thomas van Aquino zei dat moed de geesteskracht is die in staat is om alles te overwinnen wat een belemmering vormt voor het verwerven van het hoogste goed.

Moed is de kracht van de menselijke geest om angst te overwinnen. Moed is de vastbeslotenheid om door niets uit het veld geslagen te worden en stelt ons in staat om tegen elke angst op te staan. De krachten die het leven bedreigen moeten tegemoetgetreden worden met de moed om het leven te bevestigen ondanks alle onzekerheden van het leven. Hiervoor is vereist dat we ons oefenen in een creatieve wil, die ons in staat stelt om uit een berg van wanhoop een steen van hoop te houwen.

Moed en lafheid zijn tegengestelden. Moed is een innerlijke vastbeslotenheid om voorwaarts te gaan, ondanks obstakels of beangstigende situaties; lafheid is een onderdanige overgave aan de omstandigheden. Moed brengt een creatieve zelfbevestiging voort; lafheid produceert een destructieve zelfontkenning. Moed komt angst onder ogen en kan deze zo beheersen; lafheid onderdrukt angst en wordt er op die manier door beheerst. Moedige mensen verliezen nooit hun levenslust, zelfs als hun levens lusteloos zijn; laffe mensen laten zich overweldigen door alle onzekerheid van het leven en verliezen zo de wil om te leven.

Liefde

Ten derde kunnen we angst beheersen door liefde. Het Nieuwe Testament bevestigt dit: “De liefde laat geen ruimte voor angst; volmaakte liefde sluit angst uit.” Het soort liefde dat Christus naar het kruis leidde is niet soft, laf en sentimenteel. Dergelijke liefde deinst er niet voor terug om zich tegen het kwaad te verzetten en heeft een oneindig vermogen om het ‘te slikken’. Dit soort liefde kan de wereld aan, zelfs vanaf een ruwhouten kruis.

Maar wat heeft deze liefde te maken met onze moderne angst voor oorlog, economische ongelijkheid en racisme? Haat is geworteld in angst en het enige geneesmiddel tegen angsthaat is liefde. Onze verslechterende internationale situatie is doorkliefd met dodelijke pijlen van angst. Deze angsten gaan over het geweld, de wetenschappelijke en technologische superioriteit en de economische macht van de andere natie; maar ook over ons eigen verlies van status en over onze angst. We zeggen wel dat oorlog een gevolg is van haat, maar als we het wat nader bekijken zien we het volgende: eerst is er angst, dan haat, dan oorlog en uiteindelijk een nog diepere haat.

Martin Luther King in 1968 tijdens een zondagse preek, de laatste die hij uitsprak voor hij vermoord werd. Beeld AP

We hebben onszelf tot aan de nok bewapend. De naties zijn gaan geloven dat grotere bewapening de angst zal uitsluiten. Maar het heeft geleid tot meer angst. In deze turbulente paniekerige tijd worden we opnieuw herinnerd aan de wijze woorden van weleer: “Volmaakte liefde sluit angst uit”. Geen wapens, maar liefde, begrip en georganiseerde welwillendheid kunnen angst uitsluiten.

Vergeving

Als onze witte broeders de angst willen beheersen, zijn ze niet alleen afhankelijk van hun eigen toewijding aan christelijke liefde, maar ook aan de door Christus geïnspireerde liefde waarmee de zwarte hen tegemoettreedt. Alleen als wij ons verbinden aan liefde en geweldloosheid zal de angst in de witte gemeenschap uitgebannen worden. Een door schuld beheerste witte minderheid is bang dat als de zwarte meer macht verwerft, hij zonder enige terughoudendheid of enig medelijden zal handelen en de opeenstapeling van onrecht en wreedheid van de afgelopen jaren zal vergelden. De zwarte moet hen laten zien dat er niets is om bang voor te zijn, omdat hij vergeeft en bereid is het verleden te vergeten. De zwarte mens moet de witte mens ervan overtuigen dat hij uit is op gerechtigheid voor zowel hemzelf als voor de witte mens.

We weten wat het geneesmiddel is. Moge God ons helpen aan dit middel te komen. Liefde sluit angst uit.

Deze waarheid kan alleen bestaan als we bereid zijn onze persoonlijke angsten te onderkennen. We zijn bang voor de superioriteit van andere mensen, voor falen en voor de minachting en afwijzing door mensen wier mening wij hoog achten. Afgunst, jaloezie, een gebrek aan zelfvertrouwen, een gevoel van onzekerheid en een in het hoofd rondspokend idee van minderwaardigheid zijn alle geworteld in angst. Het is niet zo dat we jaloers zijn op mensen en vervolgens bang voor hen worden; allereerst zijn we bang voor hen en vervolgens worden we jaloers. Is er een geneesmiddel tegen deze kwalijke angsten, die onze persoonlijke levens vergiftigen? Ja: een diepe en volhardende toewijding aan de weg van de liefde. “Volmaakte liefde sluit angst uit.”

Geloof

Angst wordt ten vierde overwonnen door geloof. Want ons probleem is simpelweg dat we proberen de angst zonder geloof te lijf te gaan. Een positieve religieuze overtuiging geeft ons niet de illusie dat we gespaard zullen blijven voor pijn en lijden, noch biedt het ons het idee dat het leven een toneelstuk is van onverstoord comfort en zorgeloos gemak. Zij vult ons met een innerlijk evenwicht waarmee we de moeilijkheden, lasten en angsten, die onvermijdelijk op ons pad komen, aankunnen en zij verzekert ons ervan dat het universum betrouwbaar is en dat God erin betrokken is.

Religieloosheid daarentegen wil ons doen geloven dat we niets meer zijn dan wezens die alleen achtergelaten zijn in de bedreigende uitgestrekte ruimte van het universum, dat zonder enig doel of logica is. Zo’n beeld ontneemt ons alle moed en put de energie van de mens volledig uit.

(Beelden van de begrafenis van Martin Luther King. Tekst loopt door onder de video.)

Religie vult ons met de overtuiging dat we niet alleen zijn in dit immense onzekere universum. Boven en onder de verschuivende zandvlaktes van de tijd, de onzekerheden die onze dagen verduisteren en de onbestendigheden die als wolken in de nacht boven ons hoofd hangen, bevindt zich een wijze en liefdevolle God. Dit universum is geen tragische manifestatie van betekenisloze chaos, maar een indrukwekkend kunstwerk van kosmische orde. Gods grenzeloze liefde steunt en bewaart ons, zoals een machtige oceaan de minuscule waterdruppels van elke golf bewaart en steunt. Met een voortstuwende volheid beweegt hij te allen tijde naar ons toe om de kleine inhammen en baaien van onze levens te vullen met oneindige hulpmiddelen. Dit is de immer klinkende stemvork van religie, haar eeuwige antwoord op het raadsel van het bestaan.

Dood

De dood is onvermijdelijk. Het is een democratie voor alle mensen, niet een aristocratie voor slechts enkelen. We hoeven er niet bang voor te zijn. De God die onze wervelende planeet uit de oernevel heeft gevormd en de menselijke pelgrimage in al die eeuwen heeft geleid, kan ons zeker door de donkere nacht van de dood leiden naar de heldere dageraad van het eeuwige leven. Zijn wil is te perfect en zijn plan te groots om gevat te worden in de beperkte vergaarbak van de tijd en de vernauwende muren van de aarde. De dood is niet het ultieme kwaad; het ultieme kwaad is te verkeren buiten Gods liefde. We hoeven geen krankzinnige pogingen te doen om aardse schuilkelders te vinden. God is onze eeuwige schuilkelder.

Jezus wist dat niets de mens kan scheiden van de liefde van God. De mens is voor Jezus geen wrakstuk op de rivier van het leven, maar een kind van God. Het vertrouwen dat God zich bekommert om het individu is van onmetelijke waarde als het gaat om de plaag van angst, want het is dit vertrouwen dat ons een gevoel van waarde, veiligheid en thuis-zijn in het universum geeft.

Het geloof dat God voor je zal zorgen transformeert de wervelwind van wanhoop in een warme en opwekkende bries van hoop.

Het motto dat een generatie geleden regelmatig op de muren van devote huishoudens te lezen was, moet in ons hart geschreven worden:

Angst klopte op de deur. Geloof deed open. Er was niemand.

Deze tekst is een bewerkte en flink ingekorte versie van de preek ‘Het medicijn tegen angst’ uit 1956. In 1963 werd de preek opgenomen in ‘Strength to love’, waarin een reeks preken van Martin Luther King Jr. werd gebundeld. Kort geleden verscheen die bundel in een nieuwe Nederlandse vertaling bij uitgeverij Kok.

Lees ook

De Amerikaan Harcourt Klinefelter (80) was de pr-man van Martin Luther King Jr., en woont inmiddels alweer 45 jaar in Nederland. In een interview met Trouw bespreekt hij zijn belangrijkste levenslessen. 'Breng je kinderen groot in een gekleurde omgeving'

Beroemde preken en speeches

Bekijk hieronder enkele videofragmenten van Martin Luther King in actie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden