MariaVerschijningen

Maria ging voor in de strijd tegen het goddeloze communisme

Peter Jan Margry: ‘Maria moest het gevecht aangaan met spirituele wapens.’
 Beeld Jeroen Oerlemans
Peter Jan Margry: ‘Maria moest het gevecht aangaan met spirituele wapens.’Beeld Jeroen Oerlemans

Na 1945 zocht de rooms-katholieke kerk een spiritueel wapen tegen het oprukkende communisme. Dat werd Maria. De heilige maagd bracht honderdduizenden op de been. Nu is er een boek over deze vergeten episode uit de kerkgeschiedenis.

Peter Jan Margry zal nooit zomaar een antiquariaat voorbijlopen. Je weet maar nooit wat je er vindt. Zo kwam hij lang geleden in een antiquariaat in Breda een boek tegen met de raadselachtige titel Pentagoon van het Rijk van Maria. “Ik was toen al bezig met Mariaverschijningen, dus ik sloeg er wel op aan.” Het boek was opgedragen aan de Nederlandse bisschoppen en geschreven door een zekere pater Lambert Terstroet, lid van de congregatie van de montfortanen. “Ik had nog nooit van hem gehoord.”

Verkiezingsposter van de Rooms-Katholieke Staats Partij uit 1937. De blauwe katholieke vuist houdt de rode communistische hand met dolk tegen.
 Beeld Collectie KDC
Verkiezingsposter van de Rooms-Katholieke Staats Partij uit 1937. De blauwe katholieke vuist houdt de rode communistische hand met dolk tegen.Beeld Collectie KDC

Na wat onderzoek kwam Margry erachter dat Lambert Terstroet deel uitmaakte van een brede beweging binnen de rooms-katholieke kerk die tijdens de Koude Oorlog de Maagd Maria inzette tegen het goddeloze communisme. Niet voor niets gebruikte Terstroet de naam van het Amerikaanse ministerie van defensie in zijn boektitel. Er moest een legioen verzameld worden om het Rijk van Maria te vestigen en er zo voor te zorgen dat het Rijk van het Kwaad - lees Rusland - verpulverd werd. Hij was niet de enige die ervoor pleitte Maria voor te laten gaan in de strijd.

Gebed, pelgrimages, rituelen en verschijnselen

Peter Jan Margry, hoogleraar Europese etnologie en gespecialiseerd in religieuze cultuur, onderzocht met collega-wetenschappers uit de hele wereld deze vergeten episode uit de kerkgeschiedenis. Het resultaat is te vinden in de Engelstalige bundel Cold War Mary, of wel Onze Lieve Vrouw van de Koude Oorlog. “Van een gewapend conflict tussen de grootmachten was geen sprake, het ging om een statische situatie. Maria moest het gevecht aangaan met spirituele wapens: gebed, pelgrimages, rituelen, massabijeenkomsten en tientallen verschijningen met anticommunistische boodschappen.”

De eerste oorlogsverklaring kwam van het Vaticaan. Dat nam al vrij snel na de Russische revolutie in 1917 stelling tegen het in hun ogen verderfelijke atheïsme van de communistische machthebbers. “Wanneer je als kerk politieke regimes tegenover je krijgt die jou de nek willen omdraaien, dan moet je daar wat mee”, aldus Margry.

Communistisch complot

Nadat Stalin in de jaren dertig de christenen de duimschroeven verder had aangedraaid, kwam paus Pius XI in maart 1937 met de encycliek Divini Redemptoris waarin hij zijn afkeuring uitsprak over de ‘kwaadaardige ideologie van het communisme’ en zijn collega-priesters en bisschoppen aanmoedigde de strijd aan te gaan met de ‘duivelse hinderlagen van de communisten en hun complot om ‘God te doden’. De Heilige Maagd Maria moest het boegbeeld van de kerk worden in deze strijd van leven op dood. Margry: “Zij is de belangrijkste heilige, de moeder van Christus, stijgt boven alle andere heiligen uit en neemt het in het bijbelboek Openbaring ook al op tegen de duivel”.

Met hamer en sikkel dreigen Stalin en zijn manschappen een katholiek huis binnen te dringen. Cartoon uit het Belgische weekblad Elckerlyc (1936). 

 Beeld  Collectie Kadoc
Met hamer en sikkel dreigen Stalin en zijn manschappen een katholiek huis binnen te dringen. Cartoon uit het Belgische weekblad Elckerlyc (1936).Beeld Collectie Kadoc

Een bijzondere rol in die strijd is weggelegd voor Maria als Onze Lieve Vrouw van Fátima. Op 13 mei 1917 verscheen volgens de overlevering Maria voor het eerst aan drie herderskinderen in het Portugese Fátima. Aanvankelijk is haar boodschap die van oproepen tot gebed, boetedoening en bekering. Pas in 1941 onthult een van de kinderen, Lucía dos Santos, tot dan toe geheim gebleven boodschappen die Maria pas tijdens veel latere verschijningen zou hebben gedeeld.

Niet alleen pleitte Maria ervoor dat Rusland zou worden toegewijd aan haar ‘Onbevlekte Hart’ maar ook moest het land zich bekeren, afstand doen van het communisme. Het Vaticaan pakte dit advies van Maria gretig op. In 1942 werd de hele wereld aan dat hart van Maria toegewijd en werd O.L. Vrouw van Fátima de koningin van het anticommunisme. “Die toewijding en de boodschappen van Fátima krijgen vanaf 1942 veel aandacht”, weet Margry. “Het haalt de kranten en het gaat in de hoofden van de gelovigen zitten. Volwassenen en kinderen nemen een bepaald gedrag aan en voor je het weet wordt de katholieke wereld overstroomd met verschijningen van Maria.”

Maria gaf stemadvies

Dat gebeurt ook in Amsterdam waar Ida Peerdeman tientallen keren tussen 1945 en 1959 bezoek kreeg van de Heilige Maagd, al worden de verschijningen sinds december vorig jaar niet meer door de bisschop van Haarlem-Amsterdam erkend. Ook in onze hoofdstad liet de Vrouwe van Alle Volkeren, zoals Maria zich in dit geval bekendmaakte, zich kennen als een communistenvreter. “Mariaverschijningen laten iets zien van de tijd waarin je leeft. Na de oorlog zag je in veel Europese landen communistische partijen opkomen. Veel mensen waren bang dat ze de macht zouden overnemen en de kerk een kopje kleiner zouden maken. In Amsterdam gaf Maria zelfs een katholiek stemadvies.”

Cold War Mary maakt inzichtelijk dat Rome zelf niet zoveel organiseerde, maar dat de retoriek van het Vaticaan wel degelijk doorsijpelde naar het kerkvolk. “Dan zie je dat religieuzen als Terstroet het oppikken en ook in Nederland zich duizenden gelovigen verzamelen rond het beeld van Maria van Fátima, al moesten de meeste bisschoppen hier er niet zoveel van hebben. De oecumene kwam net op gang en voor alles moest worden voorkomen dat de protestanten tegen de schenen werden geschopt, die natuurlijk niets van Maria wilden weten.”

Praagse lente

Toen in 1956 troepen van het Warschaupact Hongarije binnenvielen om een einde te maken aan een opstand tegen de overheersing van het land door de Sovjet Unie, gingen de katholieken van ons land nog massaal uit protest de straat op. Maria liep weer met ze mee. Maar toen twaalf jaar later, wederom door geweld, in Praag een einde kwam aan de Praagse Lente, was haar rol op het wereldtoneel uitgespeeld. “Door de hervormingen van het Tweede Vaticaans Concilie kreeg de volksdevotie een enorme klap”, zegt Margry. “Na 1965 was er nog maar weinig van over. Daar heeft ook Maria onder geleden.”

Lambert Terstroet was toen allang gestopt met zijn Mariale werk, op last van het Vaticaan nog wel dat hem te eigengereid vond. Hij overleed in 2003 op 91-jarige leeftijd, overtuigd dat hij en zijn medestanders, met hun anticommunistische Mariale strategie succes hadden gehad. De Muur was toch maar mooi gevallen en de Sovjet-Unie bestond niet meer. Allemaal dankzij Maria.

Cold War Mary. Ideologies, Politics, Marian devotional Culture.
Peter Jan Margry e.a.
Leuven University Press, 400 blz., €55

Lees ook:

Klap voor Lourdes aan de Amstel: Maria is toch níet in Amsterdam verschenen

Maria is toch niet in Amsterdam verschenen. Het bedevaartsoord van Maria Vrouwe van alle Volkeren verliest de erkenning van de bisschop. Een gevoelige tik.

Het is feitelijk niet van belang of Maria nu wel of niet in Lourdes is verschenen

Over die verschijningen in Amsterdam-Zuid was al langer discussie en gedoe. Twijfels in overvloed. ‘Dan zal dat meisje in Lourdes het ook wel uit haar duim gezogen hebben”, zei een protestant die ik toch wel verstandig acht, ooit over deze kwestie tegen mij. Het was alsof ik een stomp in mijn maag kreeg.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden