Bladen

Margaret Atwood ziet zichzelf als iemand die een noodfakkel afvuurt

Beeld trouw

Toen Trouw-lezer Frans Koevoets vorige maand in een open brief de wens uitsprak dat het radioprogramma ‘Met het oog op morgen’ zou stoppen met zijn tune die “roken als normale bezigheid voorstelt”, liet de NOS weten dat niet te zien zitten. Het gaat om een liedje van Reinhard May, waarin te horen is: ‘Wat ik nog te zeggen heb, duurt nog een sigaret’. Nu komt de zinsnede weer langs, niet op de radio maar in een essay in Filosofie Magazine dat ervoor pleit om “de ambigue herinnering aan het roken te behouden”.

Met het naderende einde aan de tabakscultuur – hoewel goed voor milieu en gezondheid – gaat, aldus de essayist, niet minder dan een ‘filosofische traditie verloren’. Naast dat roken sfeer bracht, was het ook ‘een oefening in tijds- en wereldobservatie’, ‘een oefening in ambiguïteitstolerantie’, en ‘een oefening in gelijkheid en solidariteit’.

Onder de eerste oefening, die van de tijds- en wereldobservatie, schaart hij het genoemde liedje. De duur van een sigaret is een ‘alternatieve tijdseenheid’, waarmee je bijvoorbeeld de dag ritueel kon afsluiten. En voor een filosoof als Jean-Paul Sartre was het een hulpmiddel op momenten van contemplatie. In zijn hoofdwerk ‘Het zijn en het niet’ schreef hij: “Welke gebeurtenis zich ook voor mijn ogen zou afspelen, ze leek me fundamenteel verarmd zodra ik haar niet meer rokend tegemoet kon treden.”

Heidense oerbewoners

Toen Rodrigo de Jerez terugkwam van zijn ontdekkingsreis met Columbus in 1492 en hij vervolgens met een pijp in de mond door Andalusië wandelde, kwam hem dat op zeven jaar gevangenisstraf te staan vanwege ‘duivelse bezetenheid’. Niet alleen stamde tabak van de heidense oerbewoners van Amerika, ook deed de rook denken aan de schoorstenen van de hel. Een ambigue verschijnsel dus. En dat maakt dat roken te zien is als ‘oefening in ambiguïteitstolerantie’.

“Roken betekent dus ook erkennen dat het mooie en het lelijke, het genotvolle en het smartelijke dicht bij elkaar liggen, strikt genomen zelfs één en hetzelfde zijn.”

In de loop van de zeventiende eeuw was roken een van de weinige sociale activiteiten die klassen oversteeg. Later gold de sigaar als een verzetssymbool van revolutionaire activiteiten, met Karl Marx als prototype sigaarroker. Ook in het vroege feminisme speelde de sigaar een rol van belang, met George Sand als rokend icoon. Zo bezien was roken een genderoverschrijdende gelijkmaker.

Zoals de sigaar in het verleden een symbool was van seksegelijkheid, zo staat de kledij uit Margaret Atwoods roman ‘The Handmaid’s Tale’ nu symbool voor sekse-ongelijkheid. De witte kappen en rode gewaden zijn de voorgeschreven kleding voor de vrouwen die rituele verkrachtingen en gedwongen zwangerschappen moeten doorstaan in het totalitaire regime van de Republiek Gilead. Sinds er een succesvolle tv-serie van de roman is gemaakt hullen demonstranten voor vrouwenrechten over de hele wereld zich in dezelfde witte kappen en rode gewaden.

Autoritarisme

Ja, The Handmaid’s Tale was een waarschuwing, meldt Time Magazine deze week. En nu, drie decennia later, is Margaret Atwood terug met een volgende waarschuwing. Haar nieuwe boek, dat morgen in het Nederlands verschijnt als ‘De testamenten’, is een vervolg op het verhaal over Gilead. Atwood ziet zichzelf als iemand die een noodfakkel langs de snelweg afvuurt, vertelt ze.

Het vervolg schreef ze deels omdat ze vreest dat de wereld meer de kant op gaat van Gilead dan dat ze zich er van af beweegt. “Als een kind van de jaren dertig, ziet Atwood autoritarisme zijn grip verstevigen: op Europa, maar ook in de reactie van vooraanstaande Amerikaanse republikeinen op de inmenging bij verkiezingen.”

De schrijfster wordt wel een profeet genoemd, volgens Time vanwege “haar talent om te laten zien hoe de geschiedenis zichzelf neigt te herhalen”. Zelf vindt ze zich geen profeet. En al is deze romanserie een dystopie, er schemert ook altijd optimisme door in haar werk. Dat blijkt al uit een citaat uit haar werk, waarin een van de romanfiguren aan het woord is. “Als je dit leest, heeft dit manuscript het tenminste overleefd.” Of ze nog meer romans in de serie zal schrijven wil Atwood niet zeggen. Time vermeldt er tussen haakjes bij: “Fans: het is geen nee.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden