Shoshanna Jaskoll: ‘Het woord borstkanker mag bij de haredi niet worden genoemd, omdat dat taboe is’.

Interview Shoshanna Jaskoll

Mannen bepalen het lot van de haredi-vrouwen: ‘Erbij staan en nietsdoen, dat wil ik niet’

Shoshanna Jaskoll: ‘Het woord borstkanker mag bij de haredi niet worden genoemd, omdat dat taboe is’. Beeld Dave Sinai

De haredim is een in zichzelf gekeerde groep ultraorthodoxe joden. Mannen maken er de dienst uit, vrouwen worden onderdrukt. Shoshanna Jaskoll onderneemt actie. ‘Het werd steeds erger. Ik dacht: wat gebeurt hier?’

Vrouwen moeten zich zedelijk kleden.’ En: ‘Alleen net geklede vrouwen mogen hier langs’. Het zijn slechts enkele van de teksten die mannen op muren en borden hebben gekalkt in het centrum van Bet Shemesh, zo’n dertig kilometer ten westen van Jeruzalem. Eerdaags waren er weer rellen: de mannen – steevast in zwarte jassen, zwarte broeken en met zwarte keppels of zwarte hoeden op – gooiden met stenen naar camera’s op de rotondes en schreeuwden ‘Gevald’, Jiddisch voor ‘ramp’.

Welkom bij de haredim, de ultra­orthodoxe joden. Een deel van de in totaal 1,1 miljoen haredim erkent de staat Israël niet, voor hen zijn de leden van de Knesset ‘vijanden van Israël’. Het leven onder een seculiere regering stelt de komst van de Messias uit, menen ze, en wekt Gods woede. Zij gehoorzamen alleen de wetten van de Torah.

Het is een in zichzelf gekeerde groep, die nauwelijks deelneemt aan het openbare leven in Israël. Ze hebben geen tv, geen radio, geen computer en geen internet. Hun enige communicatiemiddel is een kosjer mobieltje, waarmee ze alleen kunnen bellen. Mannen studeren tot minimaal hun 35ste ­levensjaar aan de jesjieva, waar ze de ­heilige boeken bestuderen. Vrouwen dragen lange rokken en truien en als ze zijn getrouwd ook een hoofddoek of pruik. Zij zorgen voor het gezin – zes, tien of twaalf kinderen zijn geen uitzondering.

Het is de andere kant van Israël, de kant die toeristen meestal niet zien. De haredim willen niet worden gefilmd. Wie dat wel doet, loopt het risico te worden bespuugd en met stenen te worden bekogeld. Hetzelfde risico loopt een niet-haredi die op de sabbat door hun buurt loopt.

Er zijn camera’s opgehangen aan extra hoge palen, zodat mannen ze niet kapot gooien

Bet Shemesh is een van de tien Israëlische steden waar de haredim in de meerderheid zijn, twee nieuwe haredi-steden zijn in aanbouw. Shoshanna Jaskoll (44) woont in Bet Shemesh. Ze werd geboren in de Amerikaanse staat New Jersey en emigreerde twintig jaar geleden naar Israël. Ze richtte in 2013 de organisatie Chochmat Nashim op, ‘Wijsheid van vrouwen’, om uitvlakking van haredi-vrouwen door mannen tegen te gaan en hen te helpen bij onder andere scheidingen.

“Vier ultraorthodoxe vrouwen uit Bet Shemesh dienden in 2015 een klacht in, nadat ze door mannen waren bespuugd en uitgescholden vanwege hun kleding”, vertelt ze op het terras van café Rimon, aan de rand van de stad. “Toen zijn de camera’s opgehangen, aan extra hoge palen, zodat de mannen ze niet kapot kunnen gooien. Sindsdien zijn er aldoor rellen rondom de camera’s.”

Her en der zitten ultraorthodoxe gezinnen, maar Shoshanna, zelf orthodox joods, kan hier openlijk vertellen over haar werk. Ze doet dat liever niet in het centrum van de stad. “Mijn grootouders, ze kwamen uit Polen, waren overlevenden van de Holocaust. Ze zeiden altijd: ‘De Polen waren misschien nog wel erger dan de Duitsers, want ze stonden erbij en keken ernaar’. De situatie in Bet Shemesh doet me vaak aan hen denken. Ik wil er niet bij staan en nietsdoen. Ik houd van mijn religie, maar die wordt hier verwrongen tot iets gewelddadigs en onderdrukkends voor meisjes en vrouwen.”

Wanneer zijn haredi geradicaliseerd?

“Het begon een jaar of dertig geleden, toen de haredi-partijen in de Knesset steeds meer invloed kregen. Vrouwen moesten achterin de bus gaan zitten, ­afbeeldingen van meisjes en vrouwen werden van muren gescheurd, het woord ‘vrouw’ werd weggekrast op borden, de vrouw werd uit de openbare ruimte geweerd. Het werd steeds erger. Ik dacht: wat gebeurt hier? Wie denken jullie wel dat jullie zijn? Al jarenlang legt niemand de extremisten een strobreed in de weg, waardoor ze de macht hebben gegrepen. In Bet Shemesh en in heel Israël.”

Hoe komt het dat niemand ze een ­strobreed in de weg legt?

“Het is zo gegroeid. In 1947 bepaalde premier Ben-Gurion dat het jesjieva-­leven moest worden hersteld; het was door de Holocaust vrijwel volledig verwoest. Joodse geleerden werden vrij­gesteld van dienstplicht en hoefden niet te werken. Dat was destijds prima, maar de situatie is nu geheel anders. De groep is gigantisch groot geworden en is politiek extreem naar rechts opgeschoven. Hun partijen – bestaande uit alleen mannen – lenen zich voor elke coalitie. Ze hebben het jodendom vervormd. Ze luisteren niet meer naar de vrouwen, alleen nog naar zichzelf.”

Hoe kun je dat veranderen?

“Vergeet veranderen. Ik probeer nu te voorkomen dat het nog erger wordt. De Ikea heeft een catalogus uitgebracht met alleen jongetjes en mannen. In de ultraorthodoxe media worden vrouwen op foto’s van Auschwitz weggekrast. Er was een radiostation in Israël, waarop geen vrouwen waren te horen, omdat dat onzedelijk zou zijn. Het woord ‘borstkanker’ mag niet worden genoemd, omdat dat taboe is. Het is zeer schadelijk, het aantal ultraorthodoxe vrouwen met die ziekte is vele malen groter dan bij seculiere vrouwen, simpelweg omdat er geen informatie voor hen beschikbaar is. Ze sterven aan een ziekte die ze niet mogen uitspreken.”

Hoe kunnen de haredim zich zo ­afsluiten van de maatschappij?

“Ze hebben hun eigen voedselsysteem, door het rabbinaat goedgekeurd, hun ­eigen sportscholen, hun eigen schoolsystemen. De haredim komen eigenlijk nooit in contact met anderen. Zo gaat het al generatie op generatie. Dat vind ik niet erg, mijn kinderen zitten ook op die scholen, jongens en meisjes apart, maar als ze de wereld ingaan, dan moeten ze de normen van die ­wereld accepteren. Dat doen de haredim niet.”

Haredim trouwen jong, hoe zit het met scheidingen in de gemeenschap?

“Dat aantal neemt toe, al is het nog steeds voor de vrouw een grote schande om te scheiden. De man is gemiddeld na zes weken alweer met een andere vrouw getrouwd. Onder de haredim gaat het gezegde: de vrouw is de fundering van het huis. Als zij wil scheiden, heeft ze gefaald, haar huis stort in. Haar kinderen worden van school gestuurd, ze krijgt nergens steun, vaak ook niet van haar familie, ze is een paria. Als een haredi-vrouw wil scheiden, dan weet je zeker dat haar situatie thuis echt onhoudbaar is geworden.”

En dan moet ze langs de rabbijnen om een scheiding te krijgen.

“Ja, in Israël zijn geboorte, trouwen, dood en begrafenis in handen van het ministerie van religieuze zaken. Rabbijnen maken er de dienst uit. Het Beit Din, het religieuze hof van de gemeente, moet je scheidingspapieren ­tekenen. In ultraorthodoxe steden zijn dat ultraorthodoxe rabbijnen. Er was laatst een vrouw die na vijf jaar te zijn mishandeld door haar man een scheiding aanvroeg. ‘Je hebt het vijf jaar uitgehouden, zo erg kan het dus niet zijn’, kreeg ze te horen. Ze werd teruggestuurd naar haar man.

“Ik werk nu aan het instellen van een halacha-huwelijkscontract voor de haredim, een joods-juridisch document dat beide partners tekenen. Daarin worden vóór het huwelijk scheidingsvoorwaarden opgenomen, met boetes als een van de partners zich er niet aan houdt. Hoe meer mensen dat hebben, des te meer dat de norm wordt. Het zijn kleine stapjes, maar het helpt.”

Lees ook:
‘Mazzeltof!’ op een Haags sportveldje 

Voor de orthodox-joodse gemeenschap in Den Haag zijn het heilige dagen. De dochter van de rabbijn trouwt. In de openlucht, naar chassidisch gebruik. Een zeldzaamheid in Nederland.  

Fotograaf Benyamin Reich belicht de gesloten wereld van het ultraorthodoxe jodendom 

Hij liet de ‘grijze, gesloten wereld’ zelf achter zich. Maar nu zoekt fotograaf Benyamin Reich de schoonheid in het ultraorthodoxe jodendom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden