InterviewWuhanvirus

Mag de overheid bij een epidemie de vrijheid inperken?

De Diamond Princess in de haven van de Japanse havenstad Yokohama. De 3700 passagiers mogen voorlopig niet van boord. Beeld EPA

In reactie op het wuhanvirus legt de Chinese overheid het openbare leven stil, hele steden gaan op slot. Politiek filosoof Jeroen Linssen vraagt zich af of dat zomaar mag.

Het openbare leven is stilgelegd, hele steden zijn op slot gegaan. Zo probeert de Chinese overheid het wuhanviris te beteugelen. Politiek filosoof Jeroen Linssen, verbonden aan de Radboud Universiteit, buigt zich over de vraag of dat zomaar mag.

In hoeverre mag de overheid de volksgezondheid boven de individuele vrijheid stellen?

“Ik zou die vraag in een bepaald verband willen plaatsen. Als je heel grof de westerse geschiedenis bekijkt, dan zie je dat de staat zich eeuwenlang enkel en alleen om zijn eigen territoriale voortbestaan bekommerde. Dat veranderde in de achttiende eeuw. Onder invloed van de Verlichting kreeg de staat een andere taak, namelijk het beschermen van de burgers.

“De Franse filosoof Michel Foucault zegt dat die gedachte zich bij wijze van spreken in de genen van de politici genesteld heeft: als de overheid één taak heeft is het de bescherming van het welzijn en de gezondheid van de bevolking. Die bekommernis om de volksgezondheid noemt hij ‘biopolitiek’. Omdat die gedachte volledig is ingeburgerd vinden we het niet gek dat de overheid de burgers beperkingen oplegt – denk bijvoorbeeld aan het rookverbod.”

Toch gaat het nu wel heel ver. In China worden steden afgesloten, op zee dobbert een cruiseschip waarvan de opvarenden niet aan land mogen.

“In zekere zin zijn die maatregelen ook vrijheidsbevorderend. In de politieke filosofie maken we onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is je bewegingsvrijheid, de vrijheid om te gaan waar je wil, om datgene te doen wat je wil. Die negatieve vrijheid wordt door dit soort overheidsmaatregelen onder druk gezet.

“Maar de positieve vrijheid is ook in het geding. Dat is de mate waarin je als mens in staat bent meester over jezelf te zijn. Een heroïneverslaafde is bijvoorbeeld niet vrij, die is geketend aan zijn verslaving.

“Iemand die ziek wordt door het wuhanvirus is in zijn positieve vrijheid aangetast. Wanneer we zeggen dat China de vrijheid van haar burgers beperkt, dan is dat alleen zo vanuit de negatieve vrijheidsopvatting. Maar vanuit de positieve vrijheidsopvatting zijn de maatregelen juist vrijheidsbevorderend.”

Politiek filosoof Jeroen Linssen.Beeld Radboud Universiteit Nijmegen

Maar waar ligt de grens? Moeten we niet alle overheidsmaatregelen accepteren wanneer die de volksgezondheid en de positieve vrijheid bevorderen?

“Er zijn veel grovere ingrepen van de overheid denkbaar. Stel dat de overheid mensen zou verplichten om te onderzoeken of hun ongeboren kind een beperking heeft. Dat zou ook in het teken staan van de volksgezondheid, maar het zou veel mensen waarschijnlijk te ver gaan.

“Daar komen allerlei ethische kwesties bij aan de orde. Maar bij een epidemie als deze is het erop of eronder. Het ligt in de lijn van de biopolitieke opdracht van de overheid om snel en doortastend op te treden.”

In Nederland worden reizigers uit China vooralsnog alleen in quarantaine geplaatst. Zijn maatregelen op Chinese schaal ook hier mogelijk?

“Of dat hier binnen de wet past, zou alleen een jurist kunnen beantwoorden. Maar stel dat in een stad als Rotterdam de situatie wordt zoals in Wuhan, waar honderden doden zijn gevallen, dan zou ik me alleszins kunnen voorstellen dat de overheid rigoureuze maatregelen gaat nemen.

“Wanneer de overheid vrijheidsbeperkende maatregelen gaat opleggen moet je altijd oppassen, maar als burger ben ik blij met een overheid die de volksgezondheid zo serieus neemt.”

Lees ook: De sociale controle in Shanghai draait overuren in de strijd tegen het wuhanvirus

Buurtbewoners in Shanghai maken zich zorgen over verspreiding van het wuhanvirus. Het oude Partijnetwerk, waarin buren elkaar in de gaten houden, functioneert volop.  

Het wuhanvirus: zondebok voor onze angst

Angst speelt een belangrijke rol bij hoe we naar de dreiging van het wuhanvirus kijken. Hoe werkt die angst, vroegen we aan het filosofisch elftal. En is die angst gezond?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden