Interview Denker des Vaderlands

Maakt de smartphone school overbodig?

Beeld Suzan Hijink

Heeft het nog zin om de hoofdsteden van Europa te leren, als je ze zó op kunt zoeken op je smartphone? Dat heeft het zeker, betoogt Denker des Vaderlands Daan Roovers. Want informatie is niet hetzelfde als kennis.

Als kennis digitaal is opgeslagen, moet je leren hoe je in die wereld navigeert. Dat is logisch. Het is daarom geen  wonder dat  zo’n 150 docenten en schoolleiders recent opriepen tot een verplicht vak digitale geletterdheid. Maar ondergraaft de tegenwoordige schat aan digitale kennis niet sowieso het nut van school? Je kunt toch alles online opzoeken? Waarom zou je dan nog luisteren naar een docent? En waarom zou je proberen iets uit je hoofd te leren als je het binnen no time hebt opgezocht? 

Begrijpelijke vragen, maar volgens Daan Roovers berusten ze wel op een misverstand. “Dat je iets op kunt zoeken, betekent niet dat je het ook weet. Dat lijkt alleen maar zo, sinds we allemaal een encyclopedie in onze zak hebben.” De Denker des Vaderlands, schreef een boek over het opvoeden van kinderen (‘Mensen maken’) en houdt zich als filosoof onder meer bezig met de vraag wat kennis is.

Misschien ben ik al teveel gevormd door het digitale tijdperk, maar legt u dat nog eens uit: waarom moeten we weten wat we zo kunnen opzoeken?

“Neem topografie. Vroeger moest je alle hoofdsteden van Europa nog kennen. Je zou kunnen zeggen: dat hoef je tegenwoordig niet meer te leren. Maar het rijtje Londen, Parijs, Praag, Madrid op je smartphone is niet meer dan een rijtje namen als je niet weet hoe die steden  zich tot elkaar verhouden en wat jouw verhouding ertoe is. Naar Berlijn kun je over land, maar naar Londen moet je het vliegtuig of de boot nemen – tegenwoordig is er ook een treintunnel. En Moskou ligt verder dan Parijs.”

Maar die afstanden kun je toch ook zo opzoeken?

“Parate kennis heeft een aantal voordelen vergeleken met kennis die je moet opzoeken. Ten eerste gaat het veel sneller. Je kunt in een gesprek gewoon je aandacht bij het gesprek houden in plaats van aan Siri vragen waar Lissabon ook al weer ligt, als iemand vertelt dat hij daarvandaan komt. Daarnaast kost het veel minder energie om die kennis op te roepen, dan om ergens over na te denken: hoe zat dat ook al weer? Waar was dat ook al weer? Dat betekent dat je kunt multitasken. Wie de tafels uit zijn hoofd kent, kan tijdens het opzeggen daarvan ook een bal overgooien, autorijden­­, of een gesprek voeren – handig. En verder geeft parate kennis ook zelfvertrouwen. Laten merken dat je iets niet weet is nooit leuk en kost een hoop energie die je ook voor iets anders kunt gebruiken.

Maar dát we zoveel informatie razendsnel kunnen opzoeken, geeft ons toch ook de kans om andere dingen te leren dan pakweg de hoofdsteden van Europa­­?

“Grappig dat je dat zegt, want toevallig kwam mijn vader laatste zijn oude toelatingsexamen voor de HBS tegen, terwijl mijn eigen zoon net naar de middelbare school is gegaan. Wat ze destijds allemaal van Nederland moesten weten! Niet alleen de provincies, maar ook de kleinste rivieren en grondsoorten als zeeklei en löss. Dus natuurlijk is de inhoud van onze kennis veranderd: die riviertjes kennen we nu niet allemaal meer. Maar het is nog altijd belangrijk dat we onszelf kunnen oriënteren. Vroeger moest je meer weten over Nederland. Nu is het belangrijk dat je weet waar China ligt. Dat dat verder weg ligt dan Emmen.”

Er zijn ook filosofen die zeggen dat we meer moeten doen aan praktische vaardigheden. We zijn doorgeschoten in het aanleren van abstracte kennis. Leer kinderen liever een vak!

“Eén van mijn favoriete filosofen Rousseau (1712-1778) was ook heel kritisch op abstracte kennis. Hij maakte kinderen mee die wel wisten waar de Perzische stad Isfahan lag, maar die de weg in hun eigen bos niet kenden. Toch is het in de wereld van nu wel degelijk belangrijk om te weten waar Iran ligt. Onze wereld is veranderd. We moeten ons kunnen oriënteren.”

Belangrijker misschien nog: hoe oriënteer je je in de zee aan kennis?

“Dat zouden kinderen op school moeten leren, en volwassen trouwens ook. Vaak vinden we online precies de informatie die we zoeken. Zoek maar op ‘rode vlekken’ en ‘kanker’ en je vindt geheid een verband. Maar je wordt niet vanzelf geconfronteerd met informatie die jouw ideeën tegenspreekt. Voor dat effect zou je leerlingen moeten waarschuwen. Net zoals ze moeten leren dat een nieuwsbericht iets anders is dan een advertentie, want dat is op internet echt moeilijk te onderscheiden. Vroeger herkende je een betrouwbare tekst misschien aan het aantal voetnoten. Nu wetenschappelijke kennis zoveel meer aan de oppervlakte ligt, zou je misschien moeten controleren hoeveel bronnen hetzelfde bevestigen. Dat is in elk geval de manier waarop klimaatpolitiek tegenwoordig afgedwongen kan worden, doordat uit heel verschillende disciplines hetzelfde wordt bevestigd.”

Hebt u de indruk dat de overheid genoeg­­ doet om misverstanden over kennis­­ weg te nemen?

“Wat de regering precies wil met de middelbare school weet ik niet, maar als het gaat om universiteiten, valt op dat ze een achterhaalde scheiding maakt tussen bèta’s, alfa’s en gamma’s, alsof we alleen bèta’s nodig hebben om de huidige problemen op te lossen. “Maar je ziet nu al dat de klimaatcrisis heel veel andere dan alleen technische vragen oproept. Waar leg je de kosten van transitie neer? Wat is rechtvaardig? Hoe kun je mensen overtuigen dat het anders moet?”

Er ligt een plan om kinderen op school meer ‘21-th century skills’ bij te brengen, competenties als mediawijsheid, die hen weerbaarder maken in deze digitale­­ wereld.

“Dat kan inderdaad nuttig zijn, zoals ik net al uitlegde, maar ik heb toch ook de indruk dat kinderen zich zulke competenties buiten school ook eigen maken. Het zou wél nuttig zijn als ze verschil zouden kennen tussen feiten en meningen en tussen kennis en informatie. Kentheorie dus, om een term uit de filosofie te gebruiken.”

Waaronder dus het inzicht dat kennis is wat gekend wórdt, dat wil zeggen dat iemand het in een betekenisvol verband zet. Weten waar je informatie vandaan kunt halen is nog niet hetzelfde is als die informatie verwerkt hebben.

 “Ja, het is eigenlijk vreemd dat zo’n misverstand ontstaat. Vroeger had bijna iedereen een encyclopedie in de kast – ik heb de mijne net weggedaan. Maar niemand zou destijds op het idee zijn gekomen dat je niet naar school hoefde, als je thuis een encyclopedie had staan. Hooguit als je die helemaal uit je hoofd kende. Maar dan nog zou je moeten begrijpen hoe die feiten zich tot elkaar verhouden. Met Syrië heeft Nederland een andere verhouding dan met Spanje, terwijl ze in de encyclopedie gewoon naast elkaar staan.”

Lees ook:
het kennismakingsinterview met de nieuwe Denker des Vaderlands: 
Daan Roovers: ‘Waarom zou mijn mening interessanter zijn dan de jouwe?’

Denker des Vaderlands: Onze taal verandert en wij dus ook

De arbeidsmarkt wordt steeds flexibeler. En dat maakt andere mensen van ons, ziet Daan Roovers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden