Essay

Maakbaarheid kan niet zonder vriendelijkheid. Kwetsbaarheid. Beleefdheid. Dialoog.

Beeld Studio Vonq

Oscar Ibsen droomt van het moment waarop hij, dankzij kweekvlees, zonder schuldgevoel een lamsrack door de pistachekruimels kan rollen en dichtschroeien in de roomboter. En Eva Aarts en Joséphine Loudon snappen best dat iedereen zijn persoonlijke ambities najaagt. Maar alle drie deze jonge denkers zien ook grenzen aan maakbaarheid.

Honderden studenten aan Nederlandse en Vlaamse universiteiten schreven eerder dit jaar een kort essay over grenzen aan maakbaarheid. De beste auteurs krijgen een toegangskaart voor het Veersymposium, waar studenten kennismaken met sleutel­figuren uit kunst, wetenschap, politiek, media en bedrijfsleven. 

Het Veersymposium, dit jaar op 13 en 14 juni in de Leidse Pieterskerk, dankt zijn naam aan de Veerstichting. In deze stichting werkt een wisselende groep Leidse studenten een jaar aan de organisatie van het symposium. Nederlandse en internationale topsprekers (dit jaar onder anderen de Poolse oud-president Kwasniewski) belichten het door de studenten gekozen thema. Een jury van hoogleraren heeft de beste korte essays van studenten geselecteerd. Twee aansprekende bijdragen in Letter&Geest.

Het godenvuur 

Vol verwondering kijk ik door de microscoop naar een wereld die vele malen uitvergroot is. Ik zie hoe de cellen het naar hun zin hebben in de petrischaal; ze hechten mooi en vermenigvuldigen zich. Het zijn geïnduceerde pluripotente stamcellen die alle hun origine vinden in één enkele cel. Deze ene cel uit de navelstreng van een koe, is met de juiste stimuli gereprogrammeerd naar het stamcel-zijn. Een blanco status, waaruit je met de juiste gen-activatie de cel alles kunt laten worden: spiercel, vetcel, et cetera.

Aan mij de taak om, bij de start-up waar ik nu afstudeer, een stukje in-vitrorundvlees te kweken via deze technieken. Ik droom namelijk van een toekomst waarin ik zonder schuldgevoel een lamsrack door de pistachekruimels kan rollen en dichtschroeien in de roomboter. Een toekomst waarin wij geen diersoorten onder erbarmelijke omstandigheden gevangen houden en vermoorden voor hun vlees, maar waar wij dit vlees kweken.

Naast het voedselprobleem, kunnen we met dezelfde technieken in de nabije toekomst ook veel andere problemen oplossen. Patiënten hoeven niet langer op een wachtlijst voor een donororgaan te staan. We kunnen dan namelijk patiëntspecifieke organen kweken die bovendien amper risico op afstoting hebben. Ook zullen we het genoom van muggen kunnen aanpassen, waardoor malaria zal verdwijnen. Zelfs kanker lijkt in de toekomst makkelijk te genezen met een kleine, niet-erfelijke, aanpassingstherapie in de genen van patiënten. Veel mensen blijft dan onno­dig lijden bespaard.

Terwijl ik mij weer focus op het notuleren van het aantal stamcellen in mijn labjournaal, word ik overvallen door een onrustig gevoel. Binnen een paar dagen had ik de technieken onder de knie om cellen terug te programmeren en vervolgens te stimuleren spiercellen te worden.

Door het gemak waarmee deze technieken, via het fameuze CRISPR-cas9 systeem, toepasbaar zijn en de oneindige mogelijkheden die het biedt, ligt grootschalige toepassing voor de hand.

Belangrijk is dat we exact weten waar je in het genoom moet knippen. Maar we weten eigenlijk nog ontzettend weinig van het menselijk genoom en de gevolgen van het knutselen hieraan. Daarom was de gehele wetenschap in rep en roer op het moment dat de Chinese dr. He zijn bevindingen presenteerde. Hij had op embryonaal niveau aan het genoom van een tweeling gesleuteld.

Bij zo’n verandering zijn de gevolgen en daarmee gemoeide risico’s op lange termijn niet alleen onbekend maar ook erfelijk. Dr. He overschreed een grens die door academici in het zand getrokken was.

Door erfelijkheid zullen kleine aanpassingen zorgen voor een verandering in de genetische samenstelling van populaties. Wanneer eugenetica ingezet wordt voor het laten verdwijnen van vervelende ziektes, lijkt mij dat een nobele zaak. Maar wat gebeurt er wanneer we de doos van Pandora weer zo goed als gevuld hebben, en dat daarmee al de menselijke ellende opgeborgen is? Gaan we dan sleutelen aan snelheid, intelligentie of schoonheid? En wat, als deze technieken ingezet worden vanuit controversiële idealen? Is er dan nog een grens te trekken aan maakbaarheid? De technieken zijn makkelijk te gebruiken en dus ook makkelijk te misbruiken. Zullen lijntjes in het zand dan genoeg zijn?

Terwijl ik zo dicht op het proces zit, heb ik eigenlijk amper een idee wie het overzicht en de controle probeert te behouden. Ik ga ervan uit dat er onafhankelijke groepen zijn van slim­me mensen met de juiste intenties die hierover discussiëren. Zelf word ik niet betrokken in dit gesprek. Transparantie in dit urgente debat is noodzakelijk. Dit zou al kunnen via een onafhankelijke mondiale organisatie die wekelijks updates en besluiten deelt via een platform. Die zullen namelijk vorm gaan geven aan de toekomst van de mens, en kunnen naast de risico’s ook enorme kansen bieden.

Door de gedachte aan deze kansen ebt mijn onrust wat weg. Prometheus schonk ons het godenvuur waardoor wij vooruit leerden kijken. Laten wij dat vooral gebruiken. Laten we Pandora’s dozen zorgvuldig bestuderen, voordat we de deksels eraf trekken. Grenzen zullen ervoor moeten gaan zorgen dat onze nieuwsgierigheid niet juist ons noodlot wordt.

Oscar Ibsen (1993) deed een koksopleiding in Parijs en studeert Bio­medical Engineering in Delft; hij was in 2018 lid van de Nationale DenkTank voor circulaire economie. Hij studeert bij start-up ‘Meatable’ af op kweekvlees.

Terug op aarde

Joséphine Loudon (rechts) en Eva Aarts.

Het heet ‘overview-effect’: een bewustzijnsverandering waarbij astronauten de aarde zien als een bol vol met leven, hangend in een leegte. Je vraagt je misschien af: we weten toch dat we op een aardbol leven die in de ruimte hangt? Wat maakt hun ervaring anders? Bij terugkomst op aarde hebben de astronauten veel meer waardering gekregen voor de schoonheid van de aarde, ze voelen zich verbonden met alles wat leeft. Tijdens hun reis kregen ze te maken met overweldigende emoties. Waar ze dachten de ruimte te ervaren, ervaarden ze juist de aarde. Met als gevolg een nieuwe missie: ons ervan overtuigen dat we maar één aarde hebben waar we zuinig mee om moeten gaan.

We kunnen helaas niet allemaal de ruimte in, maar door het ‘overview-effect’ moeten we ons realiseren dat alles samenhangt, dat alles indirect met elkaar in verbinding staat. Gek toch? Want dat is niet hoe we onze levens op dit moment inrichten. We leven in een wereld waar zelfontplooiing prioriteit heeft. Jij, als individu, hebt jouw leven in eigen hand. Jouw keuzes bepalen je toekomst. Jij investeert in jezelf; in je educatie, in je netwerk, in je ervaringen. Jij bent verantwoordelijk voor je eigen geluk.

Jij bent voortdurend bezig met jouw eigen maakbaarheid. Jij bent dus altijd in competitie met je omgeving, omdat je dat opgedragen wordt. En voor deze individuele ontwikkeling word je gestuurd om de aarde als een middel te gebruiken om te worden wie jij wil zijn.

Je kunt je afvragen: wat is het probleem?

Iedereen heeft toch ambities? Iedereen wil toch iets bereiken? Dat is ook zo. Het individu ís niet onbelangrijk, maar het individu staat niet op zichzelf. Als we uitsluitend denken aan onszelf, kunnen de effecten van ons handelen het individu ver overstijgen.

We staan, per definitie, in verbinding met alles om ons heen, maar vaak beseffen we dit niet. Het kan zijn dat dit triviaal klinkt. Toch mogen we niet onderschatten dat de bewustwording van verbondenheid met je omgeving je houding verandert. Zou je jezelf nog steeds boven al het andere plaatsen?

De astronauten beschreven een ervaring waarin zij deze samenhang leefden en internaliseerden. Zij plaatsten zichzelf nergens meer boven en landden op aarde met de boodschap: bewustzijnsverandering is mogelijk. Iedereen kan tot het inzicht komen dat alles met elkaar verbonden is; dat een open houding naar alles om je heen fundamenteel is.

Dit begint bij interesse in de ander. Met in gesprek gaan. Vriendelijkheid. Kwetsbaarheid. Beleefdheid. Dialoog. Laten we maakbaarheid zien als samenwerking tussen al het levende, mens en niet-mens. Voor een houdbare aarde.

Eva Aarts (1998) studeert Economie en Internationale Betrekkingen aan Erasmus University College (EUC). Ze is Co-Founder van Waterweg (www.waterweg.co) en actief bij de Jonge Klimaat­beweging. Dit jaar is ze genomineerd voor de Duurzame Jonge 100.

Joséphine Loudon (1997) studeert Internationale Betrekkingen aan Erasmus University College (EUC) in Rotterdam. Ze was dit jaar initiatiefnemer en medeorganisator van het ‘Nature Conservation Leadership Programme’ voor Nederlandse en Zuidelijk Afrikaanse studenten aan EUC en de Southern African Wildlife College (SAWC). 

Meer informatie: www.veerstichting.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden