Recensie

‘Leven in het antropoceen’ is een oproep om hoopvoller te denken over de klimaatcrisis

Leven in het antropoceen
Marc Schuilenburg en Sjoerd van Tuinen (redactie)
Uitgeverij Boom; 200 blz.  € 22,50
★★★☆☆

De schrijvers

Criminoloog Marc Schuilenburg en filosoof Sjoerd van Tuinen vroegen tien experts, onder wie wijsgeren, planologen, architecten en milieukundigen, om een essay te schrijven over wat zij in hun vakgebied zien als de grootste uitdaging van het antropoceen.

Wat is het antropoceen?

Het begrip antropoceen werd gelanceerd door de Nederlandse Nobelprijswinnaar Paul Crutzen. Het betekent ‘geologisch tijdperk van de mens’, waarin de (desastreuze) invloed van de mens overal op aarde aanwezig is. Het is controversieel, omdat het grootheden samenbrengt die niet samen passen: de korte geschiedenis van de mens en de gigantische tijd van de geologie. De term is gretig opgepikt in de geesteswetenschappen. Terecht, want over maatschappelijke domeinen als migratie, onderwijs en stedenbouw moeten anders worden gedacht als de nefaste invloed van de mens op aarde doorzet.

Verdiepende analyses

Sjoerd van Tuinen concentreert zich op onze voorstellingen van het antropoceen. Wetenschappers voorspellen een ‘positief antropoceen’ in het managen van de atmosfeer, maar films als ‘Anthropocene’ tonen juist een onbewoonbare wereld. De vraag is of de apocalyptische bijklank van de term antropoceen verbindende waarde heeft. Veel mensen reageren met scepcis, terwijl we volgens Van Tuinen verbeelding nodig hebben. 

De crisis van de verbeelding staat ook bij Dan Hassler-Forest centraal. De populaire cultuur overvoert ons met apocalyptische beelden, maar er zijn juist hoopvolle toekomstvoorstellingen nodig.

En hoe reageren we op klimaatvluchtelingen? Martijn Stronks stelt vast dat zij geen statuut hebben in het migratierecht. Daarom wil hij de mondiale mobiliteit opnieuw overdenken. Er zijn menselijke bewegingen over de aardbol die als gewenst dan wel ongewenst gelden: die van toeristen en die van migranten. Maar de klimaatverandering waar de klimaatvluchteling voor op de loop gaat, wordt door de toerist bestendigd. De twee moeten verbonden worden vanuit de vraag ‘hoe verhoudt deze beweging zich tot het klimaat?’. 

Lisa Doeland betoogt dat het antropoceen wordt gekenmerkt door niet-plekken die overal hetzelfde zijn: vliegvelden, winkelcentra, hotelkamers. Het tegenbeeld is de ‘opofferingsplek’ (Naomi Klein): een plek die wordt geofferd om andere plekken mogelijk te maken, denk aan de onleefbare teerzandvelden in Canada. Beide plekken lopen in het antropoceen door elkaar, wat een onherbergzaam gevoel geeft. Maar we mogen ons niet overgeven aan environmental melancholia. Wie leeft, laat ecologische voetafdrukken achter. We kunnen ons enkel bezinnen op watvoor sporen we nalaten.

Waar moeten we beginnen?

Stedenbouw is een andere uitdaging. De gevaren die steden bedreigen zijn hallucinant. Toch is er stedelijk meer milieusturing mogelijk dan planetair, weet Floris Alkemade. Zijn voorstel: ‘Doordenk alle mechanismes waarmee onze maatschappij en onze steden gevoed worden en maak ze circulair’.

Pieter Hilhorst ziet meer in een politieke renaissance. Die begint bij de erkenning dat klimaatverandering mensenwerk is en dat de rampen die eruit voortkomen geen pech zijn, maar onrecht.

Marc Schuilenburg gaat in op de vraag waarom milieucriminaliteit zelden bestraft wordt: het zijn feiten die heel lastig te bewijzen zijn. Aetzel Griffioen weigert het antropoceen te zien als een eindtijd, Derk Loorbach zit op dezelfde golflengte: ‘Kan het antropoceen ook niet een positief verhaal zijn, de aanzet van een grotere transitie naar gewenste toekomsten?’ Het is tenslotte hoopvol dat zoveel mensen werken aan alternatieven.

Redenen om dit boek niet te lezen

Hoewel de essays allemaal over het antropoceen gaan, lopen de bijdragen uiteen. Niet elke invalshoek is even geslaagd. Sommige auteurs willen zo graag af van het apocalyptische van het concept, dat hun insteek uitmondt in een hoera-achtig kansendiscours dat licht ongeloofwaardig overkomt.

Redenen om dit boek wel te lezen

Door de vele verwijzingen naar belangrijke auteurs over het antropoceen, onder wie Bruno Latour en Donna Haraway, is het boek erg actueel. Het levert een mooi overzicht van de vele bedreigende aspecten van het nieuwe tijdperk. Leuk is ook dat elke auteur een voorstel tot oplossing formuleert.

Lees ook: 

Open jezelf voor een duister bewustzijn

Welk levensgevoel hoort er bij onze tijd van klimaatverandering? Maakt u in de trouw-serie over klimaatdenkers kennis met Timothy Morton,  de ‘filosoof-profeet van het antropoceen’. 

De mens de supermacht die het milieu moet herstellen

Mensen zijn machtig, maar de consequenties daarvan moeten we beter overdenken, vindt de toonaangevende klimaatdenker Clive Hamilton. 

We zijn in oorlog met de aarde, maar wie staat aan welke kant?

De Franse socioloog en filosoof Bruno Latour heeft zo zijn eigen opvatting over het antropoceen. Zijn de mensen de enigen die handelingen verrichten? Of handelt de aarde zelf ook?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden