Nieuws Kerkenonderzoek

Lege kerken zijn nu een probleem van de hele samenleving

Fotografie Lars van den BrinkFlightdeck53 in Hilversum Voormalige Clemenskerk Beeld Lars van den Brink
Fotografie Lars van den BrinkOphodenpijl in Schipluiden tijdens Schipluiden kerkenonderzoek Beeld Lars van den Brink

Tientallen gemeenten zullen zich het komende jaar buigen over de toekomst van hun kerkgebouwen. 

De sluiting, leegstand en herbestemming van kerken werd voorheen vooral gezien als een probleem van de kerken. Maar nu lijkt de gedachte steeds meer: een goede herbestemming van dat kerkgebouw helpt de leefbaarheid in een dorp of een wijk. Overheden – lokaal, provinciaal en landelijk – hebben zich over de problematiek ontfermd.

Van de bijna 6900 kerken in Nederland hebben er inmiddels zo’n 1400 een andere bestemming, meldde Trouw deze week na eigen onderzoek. Dat is veel minder dan tien jaar geleden werd voorspeld. Dat komt onder andere doordat kerken meer creativiteit aanwenden om hun gebouw te houden: de kerk wordt bijvoorbeeld multifunctioneel gemaakt, zodat er doordeweeks ook andere activiteiten kunnen plaatsvinden. Desondanks verwachten alle deskundigen en betrokken partijen dat in de komende jaren nog vele honderden kerken de deuren zullen sluiten en een nieuwe bestemming nodig hebben.

Kerkenvisie

Vorig jaar lanceerde het kabinet in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de Nationale Kerkenaanpak. Onderdeel van dat programma zijn de zogenoemde kerkenvisies. Daarbij gaan gemeenten in gesprek met plaatselijke kerken, erfgoedorganisaties en andere betrokkenen. De bedoeling is dat de kloof tussen de wereld van de burgerlijke en kerkelijke gemeente te overbruggen, (dreigende) leegstand in kaart te brengen en het nu nog vaak moeizame herbestemmingsproces makkelijker te maken.

Voor elke gemeente in Nederland is geld beschikbaar om zo’n kerkenvisie te ontwikkelen. De RCE heeft hoge verwachtingen van die aanpak. En er is vraag naar: begin deze maand meldde minister Ingrid van Engelshoven van cultuur dat al 33 gemeenten zich hadden aangemeld om zo’n kerkenvisie op te tuigen. Er is sindsdien nog een aantal aanmeldingen bijgekomen; hoeveel dat er zijn, wordt binnenkort bekend.

“Juist op lokaal niveau moet de dialoog op gang komen”, zegt Albert Reinstra van de RCE. “Soms weet de burgerlijke gemeente helemaal niet dat er een groot probleem is binnen de kerkelijke gemeente omdat die er pas mee naar buiten komt als het echt niet anders kan. Het gesprek is van groot belang om goede keuzes te maken over welke gebouwen in gebruik blijven en welke functies leegkomende gebouwen eventueel zouden kunnen krijgen.”

Religieus erfgoed

Van de kerken in Nederland die al een andere bestemming hebben gekregen, heeft zo’n 30 procent nu een culturele of maatschappelijke functie. De herbestemmingen van de laatste jaren onderstrepen de trend dat steeds vaker een nieuwe functie voor kerkgebouwen wordt gezocht die de vitaliteit en leefbaarheid van een gemeenschap ondersteunt.

Ook provincies zijn actiever geworden in het nadenken over de toekomst van religieus erfgoed. Provinciale overheden hebben altijd al geld gestoken in monumentenzorg, maar de laatste jaren zijn er in meerdere provincies speciale initiatieven voor herbestemming opgezet. Sinds 2017 heeft de provincie Noord-Holland bijvoorbeeld een ‘loods herbestemming’, die adviseert en nieuwe initiatieven aan leegstaande gebouwen kan koppelen. Met hetzelfde doel is vorig jaar het ErfgoedLab Brabant opgericht dat wordt gefinancierd door de provincie. Ook erfgoedorganisaties als de Stichting Oude Groninger Kerken en Stadsherstel Amsterdam hebben inmiddels heel wat ervaring met het maatschappelijk herbestemmen van kerken.

Lees alles over het kerkenonderzoek van Trouw op www.trouw.nl/kerkenonderzoek.

Kent u geslaagde of juist mislukte voorbeelden van herbestemde kerken? Bent u er zelf bij betrokken (geweest)? Heeft u tips? Meld het ons via kerkenonderzoek@trouw.nl.

Lees ook:

Het kerkenonderzoek van Trouw

Met het kerkenonderzoek van Trouw is voor het eerst in beeld gebracht hoeveel kerken in Nederland een andere bestemming hebben gekregen. Dat is het geval bij één op de vijf kerken. Die kerken zijn veranderd in sportscholen, woningen, theaters of een van de vele andere bestemmingen. In Friesland zijn de meeste kerken herbestemd. Als een kerk een nieuwe bestemming krijgt, kan dat de leefbaarheid van een dorp of wijk een flinke impuls geven, blijkt bijvoorbeeld uit de herbestemming van de Cuyperskerk van Sas van Gent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden