null Beeld colourbox
Beeld colourbox

EssayArnon Grunberg

Laat onze grenzen vooral poreus blijven

Dat grenzen worden gesloten voor vluchtelingen is niets nieuws. Nieuw zijn de massale mogelijkheden tot mobiliteit voor hen die aan de betere kant van de sorteermachine zijn beland, schrijft Arnon Grunberg.

Arnon Grunberg

De Duitse socioloog Steffen Mau noemt grenzen ‘sorteermachines’ in een dit jaar verschenen boek dat ook die titel draagt en hij stelt dat grenzen in de geglobaliseerde wereld een wezenlijk andere functie hebben gekregen dan ze ooit hadden, dat grenzen zelf feitelijk een betrekkelijk recente uitvinding zijn.

Mau laat de uitvinding van de grens beginnen met de Vrede van Westfalen uit 1648, toen, zoals hij dat noemt, na ‘gewelddadige confrontaties’ de behoefte ontstond om territoria duidelijk van elkaar te scheiden, de soevereiniteit van de heerser te benadrukken naar binnen en naar buiten toe – het is nog wat vroeg om van staat of land te spreken – en ook om duidelijk te maken waar het ene geweldsmonopolie, dat al bestond, ophield om plaats te maken voor het volgende.

Met andere woorden, de grens was in eerste instantie de linie waar de vijandelijkheden waren beëindigd, waar de voormalige vijanden zich met een minimum aan vrede, iets wat we ook wapenstilstand kunnen noemen, tot elkaar verhielden. Tot de volgende gewelddadige confrontatie, de volgende oorlog, die veelal leidde tot nieuwe grenzen, tot grenzen elders.

Arnon Grunberg (1971) is romancier, essayist, toneelschrijver en columnist. In augustus verscheen zijn roman De dood in Taormina.

Het georganiseerde geweld was doorgaans een poging de grenzen te verleggen, het eigen territorium uit te breiden of het te verdedigen tegen indringers. Tegenwoordig zijn grenzen volgens Mau opmerkelijk stabiel en na 1945 hebben zich in West-Europa inderdaad nauwelijks grenscorrecties voorgedaan. Het dorpje Elten, nabij Zevenaar, is een uitzondering, het kwam in 1949 in Nederlandse handen, als symbolisch voorschot op Duitse herstelbetalingen; toen de Bondsrepubliek Nederland 280 miljoen D-mark had betaald, werd Elten, ­samen met nog wat andere kleine gebieden, begin jaren zestig aan Duitsland teruggegeven.

null Beeld

Tegenwoordig is er nauwelijks sprake van enige grens tussen Elten en Zevenaar, al heeft covid duidelijk gemaakt hoe snel schijnbaar verdwenen grenzen weer geïmplementeerd kunnen worden, iets wat ook Mau ­benadrukt. De onzichtbaarheid van de grens betekent niet dat hij er niet meer is.

Om over de Pools-Duitse grens maar te zwijgen

Dat Nederland vrijwel geen aanspraak maakt op enig Duits grondgebied en omgekeerd ook niet – er is nog wel een dispuut over de exacte grens tussen Nederland en Duitsland in de Eemsmonding maar dat mag nauwelijks een naam hebben – is minder opmerkelijk dan de constatering dat ook de Frans-Duitse grens stabiel is, een grens waarover verscheidene oorlogen zijn gevoerd.

Om over de Pools-Duitse grens maar te zwijgen. Polen is een land, zeer uitzonderlijk, dat een tijdlang niet heeft bestaan en dat een bijzondere reis heeft afgelegd van oost naar west; grote delen van Polen behoorden vóór 1945 vanzelfsprekend tot het Duitse Rijk.

De stabiliteit van de grenzen en de vanzelfsprekendheid van hun ten dele discrete bestaan – veel grenzen vallen als gezegd nauwelijks meer op – geeft aan hoezeer vrede hier tot norm is geworden, terwijl vrede van oudsher het intermezzo tussen de gewelddadigheden was, in de geschiedenis van de Europeaan was vrede het pauzenummer.

En werd er aan het begin van de jaren tachtig nog gevreesd dat er een atoomoorlog zou uitbreken, tegenwoordig vreest men eerder klimatologische rampen of migranten, afhankelijk van wie men vraagt.

Precies dat laatste, de vrees voor migranten, de constatering dat in Nederland, maar ook elders in Europa, nu al bijna twintig jaar zo ongeveer fulltime over migratie wordt gediscussieerd, is illustratief voor de veranderende functie van grenzen. Zij markeren niet meer het punt waar het voortzetten van de gewelddadige confrontaties als nutteloos wordt beschouwd, maar zij zijn in de waarste zin van het woord sorteermachines geworden. Zij markeren het verschil tussen hen die recht hebben op mobiliteit en zij die daar géén recht op hebben.

Bij de grensovergang worden de wenselijken van de onwenselijken gescheiden en Mau stelt terecht dat de bewaakte grensovergang het punt is waar de staat met volstrekte vanzelfsprekendheid iedereen als verdachte beschouwt. Een dergelijke grensovergang, concludeer ik vervolgens, is de plek waar een steunpilaar van een democratische en fatsoenlijke samenleving wordt omgekeerd: men moet zijn onschuld bewijzen.

Een belangrijke rol voor Napoleon

Nog niet zo lang geleden begonnen landen hun burgers te ‘beheren’ en controleren door middel van iets wat in Nederland de burgerlijke stand wordt genoemd, door middel van de uitgifte van paspoorten, geboorte- en sterftecertificaten. Dat alles is uiteraard noodzakelijk om de welvaartsstaat in min of meer goede banen te ­leiden, maar deze ontwikkeling, waarin Napoleon een belangrijke rol speelde, leidde er ook toe dat er een strikt en zeer technisch onderscheid kon worden gemaakt ­tussen ingezetenen en niet-ingezetenen, wat veelal het verschil betekent tussen gerechtigden en ongerechtigden.

Hoezeer sommige grenzen ook onzichtbaar zijn ­geworden, zij markeren immers nog altijd het punt waar de ene wet ophoudt en de andere begint, al doet de EU pogingen om in grote delen van Europa al die wetten met elkaar in overeenstemming te brengen. De grens sorteert, zoals de ene boer zijn koeien wenst te scheiden van die van de andere boer.

Wie stateloos is, bestaat niet, en dat was als gezegd lang niet altijd het geval. Het maakt deel uit van het contract tussen staat en individu dat die laatste grote delen van zijn soevereiniteit en werkelijke onafhankelijkheid, vrijheid zou je kunnen zeggen, opgeeft in ruil voor bescherming en een bepaalde mate van verzorging.

De natuurlijke vrijheid wordt afgestaan om daarvoor een andersoortige vrijheid terug te krijgen, die enerzijds beperkter is maar anderzijds het de burger ook mogelijk maakt zijn zoektocht naar het geluk, zoals de Amerikanen dat in hun grondwet benadrukken, op eigen kracht en wijze te ondernemen zonder dat dat meteen tot fatale ongelukken leidt. Oftewel, het recht van de sterksten wordt aan banden gelegd, doordat de staat zelf de allersterkste is en dat probeert op rechtvaardige wijze te doen.

null Beeld

In praktijk laat dit alles nog weleens te wensen over, omdat de sterksten soms stiekem buiten de wet om tóch sterker blijken of omdat de staat zelf niet altijd bij machte is rechtvaardig en barmhartig te zijn. Vooral dat laatste blijkt, logisch misschien, bijzonder moeilijk, want waar de een barmhartigheid ziet, constateert de ander vriendjespolitiek en corruptie. Waar de staat de trekken aanneemt van – met dank aan de filosoof Peter Sloterdijk – een mensenpark, kan de grens als sorteermachine zijn werk doen. De staat geeft aan wie hij wenst te beheren en te verzorgen en wie niet, wie als vreemdeling of toerist (tijdelijk) is toege­laten, en wie volstrekt ongewenst is.

Hoe ingewikkeld dat sorteren gaat en met hoeveel tegenzin men uitzonderingen maakt, mag wel blijken uit de discussies en debatten over de evacuatie van Afghanen die voor Nederlandse instanties hebben gewerkt en hun familieleden.

Dat grenzen worden gesloten voor vluchtelingen is niets nieuws, zie bijvoorbeeld de jaren dertig van de vorige eeuw, nieuw is dat er tegelijkertijd massale mogelijkheden tot mobiliteit bestaan voor hen die door omstandigheden aan de betere kant van de sorteermachine zijn beland.

Het recht om een land te verlaten net iets anders is dan het recht om een land binnen te gaan

Met recht wordt het als een van de verworvenheden van de eenwording van Europa gezien dat ingezetenen van de EU in andere EU-landen mogen wonen en werken, waaraan ik overigens nog moet toevoegen dat het recht om een land te verlaten net iets anders is dan het recht om een land binnen te gaan.

null Beeld

Een Europeaan kan zich niet zonder meer overal ter wereld vestigen. Het zal hem enige moeite kosten om in Canada, Australië of Amerika te gaan wonen of werken, toch kunnen zijn ­immense mogelijkheden tot mobiliteit niet worden vergeleken met het gebrek aan mobiliteit dat een paspoort van bijvoorbeeld Afghanistan, Somalië of Pakistan met zich meebrengt. In de meeste gevallen, elke gemeenschap kent altijd weer een elite met speciale voorrechten.

Het moet hier worden opgemerkt dat de pandemie de mobiliteit korte tijd onder druk heeft gezet, maar wie recentelijk in Europa in een trein of vliegtuig is gestapt zal merken hoezeer de bevoorrechten weer gebruik­maken van hun recht op mobiliteit.

Het valt te bezien in hoeverre klimatologische ontwikkelingen het reizen – oftewel de mobiliteit – onder druk zullen zetten, denk aan een woord als ‘vliegschaamte’, maar mijn vermoeden is dat mobiliteit zozeer een kenmerk is van hen die zich aan de betere kant van de sorteermachine bevinden dat men die zich niet snel zal laten afnemen.

Zelfs de meest strikte sorteermachines werken niet altijd zoals beoogd. De muur tussen Mexico en de VS is ten dele gebouwd, maar veel burgers uit Midden- en Zuid-Amerika weten die grens alsnog, vaak met dank aan mensensmokkelaars, te overschrijden, en regelmatig bekopen zij deze onderneming met hun leven – de mate van risico waarmee men bereid is een grens te overschrijden, mag een indicatie zijn voor de wanhoop die aan die beslissing ten grondslag ligt.

De gemeenschap van bevoorrechten zit vol met subtiele en minder subtiele onderverdelingen

Het verstrekken van het begeerde reisdocument dat een individu rechten verleent, bijvoorbeeld het Nederlandse paspoort, is overigens nog geen garantie dat die houder ook wordt aangezien voor een volwaardig lid. De gemeenschap van bevoorrechten zit vol met subtiele en minder subtiele onderverdelingen.

Cultuur en taal kunnen ook als sorteermachine bewerken, zij het geen ambtelijke sorteermachine. Zo kan een ‘onderklasse’ ontstaan van mensen die op grond van cultuur en taal, religie kan ook een rol spelen, tot tweede- of derderangsburger worden gedegradeerd. Dit is een fenomeen dat ook kan optreden bij migratie in het land zelf. Een vriend van mij uit Noord-Brabant vertelde hoe hij in de jaren zestig in Amsterdam in een bakkerszaak niet werd geholpen, vermoedelijk omdat hij met een Brabants ­accent sprak.

Een cultuur waarvan de deelnemers niet beseffen dat verandering onvermijdelijk is, is een cultuur die afstevent op verstening en daarmee de dood. Culturen over­leven dankzij mobiliteit, zij voeden zich met het vreemde, en net zomin als mensen zijn zij onsterfelijk.

Ook particulieren selecteren uiteraard. Wie hun vrienden zijn en wie niet, wie hun partner moet worden en wie niet, welke collega’s welkom zijn op het verjaardagsfeest en welke niet. Waar mensen zijn, wordt geselecteerd, vaak op irrationele gronden. Problematisch wordt het als politieke partijen en politici de irrationele selectie van schijnbaar rationele gronden voorzien en gaan inzetten voor het eigen gewin, te weten macht.

Het heden ten dage zo populaire woord ‘diversiteit’ is feitelijk ook een sorteermachine, een ander soort grens; mensen worden opgedeeld in mensensoorten en vervolgens wordt gekeken of alle wezenlijke mensensoorten naar behoren zijn vertegenwoordigd, al staat het buiten kijf dat er bevolkingsgroepen zijn die om allerlei redenen worden achtergesteld, en voor wie de grenspost eigenlijk overal is; permanent bevinden zij zich in de ­situatie dat zij hun onschuld moeten bewijzen.

Te veel homo­geniteit is dodelijk

Open grenzen zijn een utopie, maar we moeten erkennen dat grenzen poreus zijn en poreus moeten blíjven. Eveneens uit welbegrepen eigenbelang, te veel homo­geniteit is dodelijk.

Mau beschrijft hoe in tijden van globalisering, waarin de grens werkt als scheiding tussen hen die recht hebben op mobiliteit en zij die daar geen recht op hebben, bij de grensposten, hij noemt Calais en Moria, kampen ontstaan waar de onwenselijken net in leven worden ­gehouden door de staat, die hen als ongewenst beschouwt.

Het is daar waar de sorteermachine zijn al te be­kende en toch telkens weer gruwelijke gezicht laat zien: de verdoemden wachten in hun tent voor de poort op toegang tot de wet.

Aan de heerlijke kant van de sorteermachine woekert de vrede onverminderd voort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden