null Beeld

Filosofisch EfltalHeropening samenleving

Kunst is niet essentieel (en juist daarom belangrijk)

In de geleidelijke heropening van de samenleving staan kunst en cultuur achteraan in de rij. Hoe komt dat? En is het erg?

De terrassen en pretparken zijn weer open, maar de kunst- en cultuursector moet nog steeds gesloten blijven. Meerdere denkers bekritiseerden deze beslissing de afgelopen tijd in de media. Zo schreef filosoof Joke Hermsen afgelopen zaterdag in deze krant: ‘We mogen wel in een Python in een pretpark, was de boodschap van onze demissionaire premier, maar Bach, Mondriaan of Pina Bausch zijn niet essentieel.’

Valt het te verantwoorden dat een terrasje pakken weer mag, terwijl de deuren van musea en theaters gesloten blijven?

“Ik vermoed dat de meeste mensen in Nederland liever op een terras zitten dan een museum bezoeken”, zegt Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden. “Daarnaast is het logisch dat niet alles tegelijkertijd weer open kan. Intellectuelen bekritiseren nu dit kabinetsbesluit omdat zij blijkbaar wél liever een tentoonstelling bezoeken. Kunnen die mensen dan zeggen: ‘Het voelt voor jou misschien niet zo, maar kunst en cultuur zijn eigenlijk belangrijker dan een drankje op een terras’? Volgens mij niet, al vind ik deze vraag een worsteling. Maar iemand anders kan toch niet voor jou bepalen wat je belangrijk vindt? En als je kijkt naar de stem van de meerderheid, is dit een goede keus geweest.”

“Het feit dat een meerderheid iets vindt, betekent nog niet dat het daarmee gelegitimeerd is”, reageert Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Democratie is geen dictatuur van de meerderheid. Als er minder mensen behoefte hebben aan kunst en cultuur, is dat praktisch gezien trouwens eerder een reden om die sector weer open te doen, want daardoor kan dat juist op verantwoorde wijze gebeuren. Maar het kwalijkste aan deze kwestie is voor mij niet eens zozeer het beleid, maar de houding van het kabinet. Daaruit spreekt een totale desinteresse in kunst en cultuur. De opmerking van minister De Jonge dat als je niet naar het theater kan, je thuis ook een dvd kunt opzetten, laat zien dat er met dedain naar kunst en cultuur wordt gekeken. Dat gekozen wordt om activiteiten buiten toe te staan en activiteiten binnen niet, valt te verantwoorden. Maar de toon waarop over kunst en cultuur wordt gesproken niet.”

Haring: “In deze discussie komt het woord ‘essentieel’ telkens naar voren. Kunst en cultuur zouden nu officieel als niet essentieel zijn aangemerkt. Om over die uitspraak na te denken, moet je eerst kijken naar wat ‘essentieel’ eigenlijk betekent. Het kan betekenen dat iets noodzakelijk is. Weinig zaken zijn noodzakelijk, en zowel terrassen als musea zijn dat niet. Maar essentieel kan ook betekenen: van wezenlijk belang. Dan kan iets ook in meerdere of mindere mate essentieel zijn. Kunst en cultuur kunnen dan in de huidige situatie alsnog essentieel zijn, alleen worden andere zaken als nóg wezenlijker ervaren.”

Lijster: “Dit onderscheid sluit aan bij een gedachte van Karl Marx. Hij maakt onderscheid tussen het rijk van de noodzakelijkheid en het rijk van de vrijheid. Kort gezegd: pas als je een dak boven je hoofd hebt en te eten, heb je vrije tijd. Daarmee bedoelt hij niet dat die vrije tijd niet werkelijk relevant is. Integendeel, pas als je voor die noodzakelijke levensbehoeften hebt gezorgd, kun je gaan leven. Wat daarna komt is geen kers op de taart, maar juist hetgeen wat je leven zinvol maakt. Wij denken al snel: als iets niet noodzakelijk is, is het niet belangrijk. Maar kunst is juist belangrijk omdat ze niet noodzakelijk – dus in die zin niet essentieel – is. In een beroemde anekdote over Churchill zie je dit idee duidelijk terug. Toen hem werd gevraagd om tijdens de Tweede Wereldoorlog het cultuurbudget terug te schroeven omwille van de inzet van het leger, heeft hij naar verluidt geantwoord: ‘Maar waar vechten we dan voor?’”

Haring: “Alleen kun je in die vrije tijd natuurlijk ook op een terras gaan zitten. Zelf hou ik van kunst en de manier waarop ze de maatschappij kan bevragen. Maar ik vind dat ik moet accepteren dat anderen het daar niet mee eens zijn. Ook als dat gevolgen heeft voor de kunstwereld, bijvoorbeeld dat het aanbod beperkter wordt. Als je connaisseur in een discipline bent, vind je iets al snel verschraling of brood en spelen. Maar genoeg mensen gaan nooit naar een museum. Waarom zou dit beleid, of de gevolgen ervan, erg voor hen zijn?”

Lijster: “Voor de coronacrisis nam museum- en theaterbezoek onder de Nederlandse bevolking al jaren achtereen toe. Kunst en cultuur is in Nederland allesbehalve een elitaire aangelegenheid. Maar nog los daarvan; bij kunst en cultuur gaat het ook om de longue durée: het gaat niet per se om deze tentoonstelling op dit moment, maar om de lange adem. Sommige zaken zijn van belang om te behouden en door te geven. Ook als je niks met oude gebouwen hebt, is het belangrijk dat Monumentenzorg ervoor waakt dat ze niet allemaal omver worden getrokken. Jij hebt misschien niets met kunst en cultuur, maar kunst en cultuur wel met jou. Cultuur sijpelt door in het onderwijs, in de gespreksonderwerpen op televisie, zelfs in het dvd’tje van De Jonge. Vanwege die verbondenheid kun je niet zomaar zeggen: we vergeten de cultuursector gewoon een tijdje. Dat culturele web moet als geheel gevoed worden, want wat je nu laat verdorren komt niet zomaar weer terug. En juist dan dreigt kunst iets voor een kleine elite te worden.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden