Kunst in het klooster verwondert ook ook de nonnen

De norbertinessen bekijken de creaties van modeontwerper Aziz Bekkaoui. Beeld Ton Toemen
De norbertinessen bekijken de creaties van modeontwerper Aziz Bekkaoui.Beeld Ton Toemen

De Heilige Driehoek in Oosterhout opent voor het eerst de deuren voor een kunstbiënnale.

Dora Rovers

"Wat zijn de wensen en verlangens?" Zuster Lucia, een van de vier portiers van de Onze Lieve Vrouwe Abdij, leunt over de ontvangstbalie. Bij toerbeurt ontvangt de 85-jarige, monter en bescheiden, iedereen die door de zware houten kloosterdeur binnenkomt. En ze beantwoordt de vele telefoontjes die op het indrukwekkend grote grijze toestel binnenkomen. "Het rinkelt hier achter elkaar door. Het is ook wel fijn als de telefoon even niet gaat. Dan lijkt het hier net een stiltecentrum."

Een rustige periode, die kunnen zuster Lucia en de andere 22 benedictinessen voorlopig wel vergeten. Naar verwachting komen er zeker tienduizend bezoekers naar de kunstbiënnale in het Noord-Brabantse Oosterhout. Die vindt niet alleen plaats in de Onze Lieve Vrouwe Abdij, maar ook in Sint-Catharinadal en in de Sint-Paulusabdij. De drie nog functionerende kloosters en hun landerijen liggen op een paar minuten loopafstand van elkaar. De 'Heilige Driehoek' worden ze al eeuwen genoemd.

Onder de bakstenen gewelven, achter het kerkaltaar, op de granieten vloeren en in de kloostertuinen: overal zijn reliëfs, installaties, zeefdrukken, beeldhouwwerken, drieluiken en posters te zien. De veelkleurigheid contrasteert met het doorgaans ingetogen leven binnen de dikke kloostermuren. Het zorgt voor een ongewone wisselwerking.

Zo trok de Amsterdamse beeldhouwer Marieke Bolhuis ter voorbereiding op de biënnale als artist in residence in bij de zusters van de Onze Lieve Vrouwe Abdij. Ze werkte er zeven weken, ongestoord door dagelijkse beslommeringen en social media. Door de gedisciplineerde regelmaat van het kloosterleven groeide haar productiviteit.

Bolhuis stapte ook in het ritme van de gebeden, maar ze vond het dagelijkse aantal van vijf al snel uitputtend. Ze schroefde het wat terug, en was er daardoor niet bij toen er met een gezongen gebed voor haar werk en de biënnale werd gebeden.

Over de bips

Tot groot plezier van de benedictinessen verwerkte Bolhuis niet alleen gebedsteksten in haar werk, maar ook materiaal uit het inmiddels opgedoekte wandtapijtenatelier van het klooster. Ze wikkelde een van haar beelden in slingers gemaakt van spoelen. Ze gebruikte borduurgaren, franje, wol, fluweel en zijde, allemaal in liturgische kleuren. Tot een paar jaar geleden werkte zuster Lucia daar ook mee, vertelt ze, voor het herstel van oude wandkleden en kazuifels. "Monnikenwerk was dat."

Vanuit de portiersloge kijkt de zuster uit op een schaars gekleed beeldhouwwerk van Bolhuis: een neerstortende jongen die met voeten en hoofd op voorraadbussen staat. Het duurde even voor zijn broekje klaar was. "De ene keer lagen de draperieën naar achteren, dan weer naar voren en nu hangen ze heerlijk over de bips", giechelt zuster Lucia. "Nou, bekijk het maar heel kritisch", nodigt ze uit tot het bezoeken van de expositie.

"Het was geenszins de bedoeling om wie dan ook te shockeren", vertelt biënnale-curator Guus van den Hout. Zoetsappig is het eindresultaat echter allerminst. Volgens de voormalig directeur van Museum Catharijneconvent in Utrecht telt de biënnale creaties waar de kloosterlingen aanvankelijk hun wenkbrauwen bij fronsten. Zoals een paar van de beelden van keramist Carolein Smit die tentoongesteld staan op vijf altaren in de zijbeuk van de Sint-Paulusabdij. Haar 'Heilige Graal', waar bloed uitstroomt, en haar 'Man van Smarten', die rijkelijk met bloed is overgoten, zijn prachtig. En indringend.

"In de wereld waarin wij leven, hebben we waarschijnlijk nooit genoeg bloed om alle zonden weg te wassen", zegt Smit. De kunstenares vindt het tegenstrijdig dat sommige nonnen haar werk - dat hierna naar het Victoria and Albert Museum in Londen gaat - huiveringwekkend vinden. "Een man die aan een kruis hangt om je hals dragen, dat vind ik pas gruwelijk. De zusters dragen die crucifix zonder daar problemen mee te hebben."

Alle 150 kunstwerken van de biënnale zijn inmiddels door de zusters omarmd, zegt Van den Hout. "Zij zijn gaan meedenken, ze zijn gaan genieten en ze hebben een mening gevormd. Zij vinden sommige dingen mooi, andere niet. Net als echte mensen." Hij noemt de zusters 'powerladies', die op afstand grijze muizen lijken, maar als je ze leert kennen 'sterke individuen' blijken.

Spiritualiteit

Van den Hout, als kind kwam de Oosterhouter van geboorte al in de drie kloosterkerken, wil met de tentoonstelling hedendaagse kunst verbinden met het christendom. "Wij proberen uit alle macht het christelijke weg te duwen, omdat het ouderwets en niet relevant zou zijn. Toch zijn wij allemaal gemarineerd in de christelijke cultuur van meer dan 2000 jaar. Die zit in ons DNA, het is onze identiteit. Het is een traditie die mooi en waardevol is en die we een beetje kwijt zijn."

De kunsthistoricus denkt dat Nederland in de ban is geraakt van het ietsisme, geen georganiseerd geloof in een opperwezen, maar wel een onstilbare honger naar spiritualiteit. "Die behoefte zit in alle mensen. Dat is ons eigen. Kunstenaars vertalen dat vanuit hun belevingswereld en hun vakmanschap."

Sieradenontwerper en beeldhouwer Ruudt Peters ontwierp voor de biënnale 'Corpus', een zwart lichaam van Christus met een platte voorkant, die hij met hoogglans bespoot. Daardoor kan iedereen zich erin spiegelen. Ook moeder-overste Maria Magdalena van Sint-Catharinadal. "Ik ben nogal klein van stuk en moet dus op mijn tenen gaan staan. Ik zie dan mezelf weerspiegeld; mijn leven in het leven van Christus. Dat geeft veel stof tot nadenken."

Peters is nieuwsgierig hoe de kloosterzusters naar zijn werk kijken. "Die zien en ervaren veel zaken anders. Dat vind ik intrigerend en spannend." Belangrijk vond hij het wel dat zijn beeld in een aparte ruimte kwam, en dat het niet te hoog werd opgehangen. "Jezus hangt meestal zo dat je tegen hem opkijkt. Ik heb hem op normale hoogte gehangen, op menselijk niveau. Jezus is tenslotte overal, in iedereen." Peters' Jezus gaat na afloop van de kunstbiënnale naar een volgende tentoonstelling in Miami.

Ook al keren de gebouwen, kerken en tuinen van de drie kloosters straks terug naar de oude staat, het blijven plekken van creatie, zegt moeder-overste Maria Magdalena: "Een kloosterling is altijd aan het scheppen. Dat komt ook doordat we voor eigen bronnen van inkomsten moeten zorgen." Sinds vorig jaar heeft Sint-Catharinadal een wijngaard van 8,5 hectare. De eerste druiven worden binnenkort geplukt.

Liefde

De '1e Biënnale Kunst in de Heilige Driehoek' - 150 werken van 25 kunstenaars - is te bezoeken in Sint-Catharinadal (norbertinessen), de Onze Lieve Vrouwe Abdij (benedictinessen) en de Sint-Paulusabdij (Franse Gemeenschap Chemin Neuf) in Oosterhout.

Het thema van de biënnale is liefde. De begrippen geloof en hoop worden bewaard voor volgend edities van de tweejaarlijkse kunstbiënnale.

De biënnale is behalve op dinsdagen tot en met 22 oktober toegankelijk. Tijdens gebeden kan er niet worden bezichtigd. Kijk voor meer informatie op kunstindeheiligedriehoek.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden