BoekrecensieFilosofie

Kunnen we het antropocentrisme vaarwel zeggen? Daar wordt het ingewikkeld

Leven dat leven wil. Over dieren en mensen in filosofie, religie en kunst
Johan Goud en Frank G. Bosman (red). 
Parthenon 
216 blz. 
€ 24,90
★★★☆☆

De auteurs

Het collectief genaamd Figura Divina staat aan de basis van dit boek: een groep theologen en filosofen die symposia organiseert over de verhouding tussen religie en kunst. De eindredactie is in handen van Johan Goud, emeritus hoogleraar religie en zingeving in literatuur en kunst aan de Universiteit van Utrecht, en Frank Bosman, cultuurtheoloog en onderzoeker aan de Faculteit ­Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg.

De thematiek

Hoe moet de mens zich tot de dieren verhouden? Deze vraag staat centraal in de elf bijdragen van ­deze bundel. En die vraag wordt al gauw kritisch, want hoe we tegenwoordig met dieren en de natuur omgaan, dat kan zo natuurlijk niet langer. De huidige ecologische crisis laat zien dat het beeld van de mens als machtige heerser over de natuur desastreus heeft uitgepakt.

Maar kunnen we het antropocentrisme vaarwel zeggen? Daar wordt het ingewikkeld. We moeten dieren in elk geval niet vermenselijken, waarschuwt Hans Alma: op die manier hebben we nog steeds geen aandacht voor het anders-zijn van dieren. Filosofe Eva Meijer, ­columnist van deze krant, wijst erop dat zelfs het woord ‘dier’ al ­antropocentrisch van karakter is. ‘Dier’ betekent immers zowel kleine spinnetjes als olifanten. Dit woord laat ons de ogen sluiten voor de grote onderlinge verschillen, en benadrukt dus vooral dat wijzelf anders zijn. Kunnen wij alle verschillende dieren recht doen in hun anders-zijn?

Door de bundel heen komen verschillende benaderingen aan bod. Zo pleit Marc de Kesel er op godsdienstfilosofische gronden voor om ruimte te geven aan de ­‘alteriteit’ van dieren. Theologe Eva van Urk pleit er juist voor om op basis van het schepsel­karakter van zowel mens als dier de relatieve gelijkwaardigheid van beide te benadrukken. De bundel besluit met een aantal algemenere reflecties op de verhouding van dieren en mensen in kunst en literatuur.

Opvallende stelling

De titel van de bundel, ‘Leven dat leven wil’, is ontleend aan de ­beroemde theoloog, ontdekkingsreiziger en medicus Albert Schweitzer, die vraagtekens zette bij de moderne benadering van het ­dierenrijk. Hij pleitte voor een eerbied voor het leven.

Verschillende auteurs wijzen op de paradox die daarmee ontstaat. Zelfs als we ­‘eerbied voor het leven’ centraal stellen, zoals Schweitzer deed, en daarmee principieel alle dieren op een gelijk niveau willen stellen, zijn het mensen die die waarde ­beschermen. De natuur doet dat niet. En dat betekent dat wij keuzes moeten maken: kiezen wij voor het leven, of doden we de bacteriën om de patiënt te ­redden?

Kenmerkend citaat

De uitdaging is dan ook, volgens Hans Alma, de volgende: “Het ­antropocentrisme ter discussie stellen impliceert meer dan minder vlees eten; het vraagt een grondige herbezinning op de vraag wie wij als mens zijn in relatie tot de ­wereld om ons heen. Zijn wij ­bereid en in staat om vanuit ­aandacht en betrokkenheid een ­antwoordrelatie aan te gaan waarin wij het bestaan van niet-menselijke dieren bevestigen en tot bloei willen zien komen? Kunnen wij de gedachte dat we als mens heer en meester zijn opgeven ten behoeve van een besef van onze verstrengeling in wederzijdse afhankelijkheidsrelaties met andere soorten?”

Reden om dit boek niet te lezen

De artikelen in de kunstcategorie vallen uit de toon: daar gaat het niet langer kritisch over de moderne omgang met dieren, maar over de verhouding tussen mens en dier in het werk van een bepaalde kunstenaar. Voor een collectief dat de verhouding tussen kunst en religie wil thematiseren, wordt de bijdrage van de kunst opvallend weinig ingebed in het bredere gesprek.

Reden om dit boek wel te lezen

Dat in onze tijd iets fundamenteel mis gaat in de omgang met dieren en de natuur, daar kunnen we onze ogen niet langer voor sluiten. Maar waar komt die problematische verhouding vandaan, en kunnen we daar uit raken? Deze interessante bundel laat zien dat we in deze zoektocht uiteindelijk toch niet kunnen ontsnappen aan de zeer antropocentrische vraag: wat is de mens?

Lees ook:

‘Jezus at vlees en vis, dat had ik graag anders gezien’

Hans Bouma heeft een werkgroep opgericht van veganistische theologen. Wie de Bijbel goed leest, zegt hij, kiest een veganistische levenswijze. ‘Jezus at vlees en vis. Ik had dat graag anders gezien.’

Met Plato kijken naar mens en dier

Eeuwenlang heeft de mens zichzelf gezien als een dier dat anders is dan alle andere dieren. Filosoof Erno Eskens schreef een geschiedenis aan de hand van de veranderlijke antwoorden op deze vraag. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden