Theologisch Elftal Vloekverbod

Kun je je eigen geloof boven de rechtsstaat plaatsen?

De Tien Geboden zijn voor christenen belangrijker dan de grondwet, was een van de argumenten bij de invoering van een vloekverbod in de gemeente Molenlanden. Kun je religieuze geboden inderdaad boven de wet plaatsen, vraagt het theologisch elftal zich af.

De gemeente Molenlanden heeft een vloekverbod ingesteld. Dat verbod, zo werd al gauw opgemerkt, is strijdig met de Grondwet en dan in het bijzonder met de vrijheid van meningsuiting. Desondanks verdedigde de SGP-fractievoorzitter het verbod: “Voor christenen stijgen de Tien Geboden toch uit boven de Grondwet.”

Die uitspraak deed heel wat wenkbrauwen fronsen. Maar hoe zit dat eigenlijk theologisch? In hoeverre moeten gelovigen zich iets gelegen laten liggen aan de Grondwet, als het geloof toch belangrijker is? Wat voor soort ‘loyaliteit’ is een gelovige verschuldigd aan het land waar hij of zij woont?

Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch: “Vanuit het christendom kun je eigenlijk niet stellen dat je geloof zomaar belangrijker is dan de rechtsstaat. Integendeel, Paulus roept in de Romeinenbrief op tot gehoorzaamheid aan de overheid.

“Het Romeinse rijk is voor hem een door God gegeven ordening, en dat terwijl dat rijk toch echt niet zonder problemen was. In een ander bijbelboek, de Openbaring, wordt duidelijk gemaakt hoe verdrukkend en goddeloos dat Romeinse rijk was. Maar zelfs een dictatuur is verkieslijker dan totale anarchie, waar alleen het recht van de sterkste nog geldt. En dat heeft ermee te maken dat een staat orde brengt.

“Nu is vloeken natuurlijk weinig beschaafd, en het kwetst de gevoelens van gelovige mensen. Maar dat vloekverbod in Molenlanden staat op gespannen voet met de ordening van onze democratische rechtsstaat, die draait om de bescherming van minderheden. Normaal gesproken zijn die minderheden in ons land vaak religieus: katholiek, protestants of islamitisch. Maar in Molenlanden ontneemt de religieuze meerderheid in die gemeente de ruimte aan de seculiere minderheid. Het is dus maar goed dat zo’n plaatselijke wet met een beroep op de Grondwet ongeldig verklaard kan worden. ”

In de kern is de grondwet steeds het product van de samenleving

Volgens Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, leeft de vraag naar wat voorrang heeft, het geloof of de Grondwet, heel erg onder moslims. “Maar niet specifiek in Nederland, hoor, vooral in islamitische landen zelf. In de praktijk hebben al die islamitische landen een grondwet – Marokko, Tunesië, Libanon, ga zo maar door. En in de kern is die grondwet steeds het product van de samenleving. Er zijn daar natuurlijk mensen die zeggen dat de religieuze wet voorrang heeft. Daarmee bedoelen ze dan eigenlijk te zeggen dat ze willen dat hun interpretatie van het geloof omgezet wordt in wetgeving. Ik denk dan: als iedereen zegt dat zijn wet boven de grondwet staat, dan wordt het onwerkbaar.

“Overigens legt, volgens Al Farabi en Averroes, twee invloedrijke islamitisch filosofen uit de Middeleeuwen, een ideale samenleving helemaal geen nadruk op wetten. Om een samenleving te beoordelen moest je volgens hen kijken naar twee aspecten: kunnen mensen in waardigheid leven en is de samenleving rechtvaardig? Die twee idealen, rechtvaardigheid en waardigheid – en daarvan afgeleid gelijkheid –, staan samen voor het ideaal van een goede samenleving. Alle andere wetten en verordeningen die nodig zijn, zijn in feite slechts een teken dat het niet goed gaat met de samenleving. Dat er wantrouwen is, dat relaties gejuridiseerd worden, dat er maatschappelijke onrust is.

“Wat Al Farabi en Averroes volgens mij laten zien is: je kunt de Koran, de Bijbel of de Tien Geboden niet zomaar een-op-een vertalen naar wetgeving. Je kunt gebruikmaken van die bronnen, maar je moet kijken naar het effect ervan: leidt het tot waardigheid en rechtvaardigheid? Dan gaat het met de samenleving goed. Precies daarom begrijp ik ook niets van dat vloekverbod: het is een slechte wet, het gaat niets uithalen, het is een nodeloze juridisering en het is dus vooral een teken van onderling wantrouwen.”

De kerk moet heel terughoudend zijn in het verzet tegen wetgeving

De Korte: “De katholieke kerk heeft met vallen en opstaan in de loop van de twintigste eeuw de parlementaire democratie omarmd, een beetje in de geest van Churchill: als de minst slechte regeringsvorm. Niet enkel vanwege het aspect van verkiezingen, die heb je in Turkije of Rusland ook. Maar juist vanwege die checks en balances van een rechtsstaat, met zelfstandige rechtspraak, een vrije pers. Zodat ook minderheden de ruimte krijgen. Zoals Abraham Kuyper zegt: de staat moet een schild voor de zwakken zijn.

“Daarom was het kerkelijk verzet in de Tweede Wereldoorlog ook gericht op wetten die heel fundamenteel mensonwaardig waren, en gelovigen waren bereid om dan de uiterste consequenties van hun verzet te aanvaarden en voor hun overtuiging te sterven.

“Maar ik vind dat in de Nederlandse parlementaire democratie de kerk heel terughoudend moet zijn in het verzet tegen wetgeving. Ze mag meedebatteren, inspraak hebben en ernaar streven om via die weg wetten te veranderen. Soms zal ze tandenknarsend moeten accepteren dat er bijvoorbeeld abortus- of euthanasiewetten zijn die wringen met de opvatting dat het leven van God afkomstig is. Maar in een pluriforme samenleving als de onze zal er altijd debat blijven bestaan over welke wetten nu goed zijn, en er is in onze samenleving ook ruimte voor dat debat.”

Ajouaou: “Precies. Het punt van de democratische rechtsorde is dat je rekening houdt met minderheden. Hoe dat vorm krijgt, is onderwerp van debat, daarvoor moet je argumenten wisselen. En als je dan door wetten in je geloofsvrijheid wordt geraakt, moet je alles uit de kast halen om te laten zien dat je het niet rechtvaardig vindt. Maar je moet je altijd blijven committeren aan dat proces, jezelf in de strijd gooien, argumenten uitwisselen. En accepteren dat je dan toch soms beperkt wordt in je vrijheid. Want dat is nu eenmaal het idee van een samenleving: dat je soms botst met elkaar.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Het nieuwe vloekverbod van de gemeente Molenlanden gaat tegen de Grondwet in

Op aandringen van de SGP en ChristenUnie besloot de gemeente Molenlanden tot een vloekverbod. Maar, zeggen rechtsgeleerden, vloeken mag gewoon. Dat staat in de Grondwet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden