Spinoza-ban

Kritiek op besluit van ‘tallietdragende ayatollah’ om Spinoza-kenner uit synagoge te weren

De Portugese Synagoge in Amsterdam. Beeld ANP
De Portugese Synagoge in Amsterdam.Beeld ANP

In joodse kringen klinkt verontwaardiging over het weren van een orthodox-joodse Spinozaspecialist uit een Amsterdamse synagoge. Ook binnen het bestuur van de ‘snoge’ is er chagrijn.

Lodewijk Dros

De Amerikaanse hoogleraar Yitzhak Melamed mag in de orthodoxe Portugees-Israëlitische synagoge van Amsterdam geen film maken over Spinoza (1632-1677). De brief waarin rabbijn Serfaty hem dat schreef, levert verontwaardigde reacties op. Hij verklaarde de orthodox-joodse professor Melamed namelijk tot persona non grata – een beetje als Spinoza die in 1656 door zijn Joodse gemeente werd geëxcommuniceerd.

Schrijfster Ronit Palache, opgegroeid in die ‘snoge’, is er woest over. Het voert haar terug naar 2015, toen ze een symposium organiseerde over het opheffen van Spinoza’s banvloek. Het beëindigen ervan was niet het hoogste doel, al was het in moderne ogen een ‘barbaars geschrift’. “Maar ik wilde wel het gesprek openen over de verhouding tussen religie en wetenschap en hoe om te gaan met mensen die niet meegaan in dogma’s.”

Tijdens het symposium werd de originele bantekst in het Portugees voorgelezen. De opperrabbijn herriep de ban niet, maar verklaarde wel dat het werk van Spinoza mocht worden bestudeerd.

Tradities en gebruiken

Palache doet nu promotieonderzoek naar geloofsafvalligen die, net als zij, ervoor gekozen hebben niet meer religieus te leven. “Spinoza’s autonome denken fascineert me niet voor niets.” Wel bezoekt ze het monumentale gebouw van de joodse gemeente bij hoogfeesten, uit ‘liefde voor bepaalde tradities en gebruiken’.

De synagoge is in de 17de eeuw gesticht door en voor gevluchte Portugese en Spaanse (‘sefardische’) joden en is nog altijd van orthodoxe snit. Dat brillenslijper Bento de Espinosa, later bekend als filosoof Spinoza, eruit werd gegooid, daar zal hij zich niet veel van hebben aangetrokken, zegt Palache. “Al zijn er wetenschappers die het betwijfelen, het was waarschijnlijk diens afwijkende godsbeeld dat hem zijn verbanning opleverde.” God is alles, is de natuur, aldus Spinoza, die zich daarmee keerde tegen het persoon-achtige godsbeeld dat de christelijke en joodse traditie erop nahielden. “Spinoza raakte een open zenuw.”

Ruim drie eeuwen later is die niet gedicht. Zo hield rabbijn Benjamin Ricardo, een voorganger van Serfaty, in seminarium Ets Haim bij de Portugese synagoge in 1922 een lezing, waarin hij vertelde: “De geschiedenis leert dat wie persoon en werkzaamheid van Spinoza tot onderwerp van bespreking maakt, gevaar loopt te worden beschuldigd met diens leer en denkbeelden in te stemmen.”

Ronit Palache:
Ronit Palache: "Als je zo overtuigd bent van de superioriteit van je opvattingen, kan een bezoekje van een wetenschapper toch niet zo angstaanjagend zijn?"Beeld Merlijn Doomernik

‘Veel te ver’

Daar weet Melamed nu alles van. Palache: “Het staat de gemeente vrij om hem te verbieden filmopnames te maken. Maar Melamed tot persona non grata verklaren en spreken van een aanslag op de identiteit, dat gaat veel te ver.”

Dat vindt de orthodoxe Nederlands-Israëlische rabbijn en Spinozakenner Lopes Cardozo ook, schrijft hij in The Times of Israel. Daarin geeft hij zijn Amsterdamse collega onder uit de zak. Serfaty is ‘incapabel’, diens optreden ‘beschamend’, ‘uiterst kwetsend en een gotspe’ en zelfs een ‘ontheiliging van Gods naam’. Hij hoopt dat het synagogebestuur ‘de nodige stappen zet om deze schade ongedaan te maken’.

Palache noemt Serfaty’s brief ‘de slechtste pr-stunt uit de geschiedenis’. De auteur omschrijft ze als een ‘tallietdragende ayatollah’. “Als je zo overtuigd bent van de superioriteit van je opvattingen, kan een bezoekje van een wetenschapper toch niet zo angstaanjagend zijn?”

Palache voegt eraan toe dat het synagogebestuur niets wist van de brief. Dat wordt bevestigd in een reactie van dat bestuur in het NIW : het rabbinaat heeft op eigen houtje geopereerd. Terwijl “het niet in het belang van onze gemeente is om op deze toon te reageren op de vraag van een wetenschapper. Wij staan altijd open voor verschillende meningen en opinies.”

Wetenschapper Melamed tilt niet zwaar aan zijn nieuwe status van persona non grata; in NRC noemde hij Serfaty’s brief ‘vermakelijk’ en de schrijver ervan een ‘clown’. Ronit Palache reageert iets minder lichtvoetig. “Corona volente moeten we dit gesprek opnieuw voeren, vertaald naar de tijd van nu, met een nieuw symposium. Kennelijk is dat nog steeds nodig.”

Lees ook:

Amsterdamse synagoge weert Joodse Spinozakenner. ‘Dit is middeleeuws’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden