Koude oorlog in de oosters-orthodoxe kerk: Oekraïne zelfstandig

Illarion Alfejev, hoge geestelijke van het patriarchaat van Moskou, deelde maandag mee dat zijn Russisch-orthodoxe kerk de banden met de internationale kerkleiding verbreekt. Beeld REUTERS

De oosters-orthodoxe kerk dreigt uiteen te vallen. De Oekraïens-orthodoxe kerk mag zelfstandig worden, tot grote woede van de Russisch-orthodoxe kerk.

Bij wie horen we: de Russische kerk of de Oekraïense? Duizenden parochies en honderdduizenden gelovigen van de Oekraïens-orthodoxe kerk zullen die vraag komende tijd moeten beantwoorden. Oorzaak: de Oekraïens-orthodoxe kerk wordt zelfstandig. Tot grote woede van de Russen. De Russische kerkleiding heeft de banden met de rest van de oosters-orthodoxe kerken verbroken.

Het is een ingewikkelde kwestie, maar het zit zo: het grootste deel van de Oekraïens-orthodoxe gelovigen valt onder het patriarchaat van Moskou, de leiding van de Russisch-orthodoxe kerk. Dat is al sinds de zeventiende eeuw het geval. Na de Eerste Wereldoorlog scheidde een deel van de Oekraïense gelovigen zich af, en begin jaren negentig volgde een tweede groep. De overgrote meerderheid van de Oekraïense orthodoxen bleef echter onder de Russische vleugels. Bij veel gelovigen leefde weliswaar de wens om zelfstandig te worden, maar die zelfstandigheid kwam er niet. Wel kreeg de kerk flink meer autonomie.

Maar toen werd het 2013, met de grote Oekraïense antiregeringsprotesten. En 2014, met de Russische inval in de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne. Die gebeurtenissen gaven het verlangen naar kerkelijke Oekraïense zelfstandigheid een immense impuls. Want volgens de leiding van de Oekraïense kerk gebruikt Moskou de orthodoxe kerk om invloed uit te blijven oefenen en pro-Russische sentimenten aan te wakkeren.

Die Oekraïense kerkleiders krijgen nu hun zin. De weg naar zelfstandigheid ligt open: de bepaling uit 1686 die stelt dat de Oekraïense kerk onder het gezag van Moskou valt, wordt geschrapt. Dat besluit is genomen door Bartholomeus, voorman van het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel. Hij geldt als leider van de wereldwijde oosters-orthodoxe geloofsgemeenschap. Naast de Russische, is er nog een heel aantal zelfstandige orthodoxe kerken, die meestal langs nationale grenzen zijn georganiseerd (zoals in bijvoorbeeld Bulgarije, Griekenland, Roemenië en Servië).

Kerkscheuring

Een schandelijke beslissing die de oosters-orthodoxe gemeenschap in tweeën scheurt, vindt het patriarchaat van Moskou. “De Russisch-orthodoxe kerk erkent het besluit niet”, zei Illarion Alfejev, een van de hoogste Moskouse kerkbestuurders. Feitelijk komt het erop neer dat Moskou het gezag van Constantinopel niet langer aanvaardt en daarmee de banden met de rest van de oosters-orthodoxe wereld verbreekt. Eerder dreigde Illarion er al mee dat de verzelfstandiging van de Oekraïense kerk tot de grootste kerkscheuring in duizend jaar zal leiden. Hij verwees naar het grote schisma in 1054: het christendom in het Romeinse Rijk viel toen uiteen in een westers (rooms-katholiek) en een oosters (oosters-orthodox) deel.

“Die vergelijking gaat erg ver, maar ernstig is dit zeker”, zegt Alfons Brüning, bijzonder hoogleraar orthodoxie en vredesopbouw in Europa aan de Protestantse Theologische Universiteit. “Of het echt tot een scheuring tussen de Russisch-orthodoxe kerk en de rest van de oosters-orthodoxie komt, zal moeten blijken. Mogelijk zal er achter de schermen nog wel doorgesproken worden. In elk geval worden de gelovigen en de parochies met de vraag geconfronteerd aan welke kant ze staan. Dat kan veel spanningen opleveren. Niet dat we een gewapend conflict hoeven te vrezen, maar wel scherpe verdeeldheid. Een soort kerkelijke koude oorlog.”

Illarion heeft verordonneerd dat Russisch-orthodoxe gelovigen geen vieringen meer houden met andere oosters-orthodoxe gelovigen. Brüning: “Ik kan me voorstellen dat in veel parochies gedacht wordt: we gaan voorlopig gewoon door en we wachten nog even af hoe het verder gaat.”

Wie is de baas?

Een belangrijk verschil met de kerkscheuring van 1054, zegt Brüning, is dat het nu niet om theologische geschillen gaat. “Het gaat nu om politiek. Wie is de baas, Oekraïne of Rusland? Mag Rusland via de kerk invloed blijven uitoefenen in Oekraïne? Dat is van een heel andere orde.” De Russisch-orthodoxe kerk telt zo’n 32.000 parochies waarvan er tien- tot twaalfduizend Oekraïens zijn. “Als ze daar een groot deel van kwijtraken, verliest de Russische kerk aan invloed”, zegt Brüning.

Omdat de Russisch-orthodoxe kerk deel uitmaakt van een grote familie van orthodoxe kerken, heeft het conflict ook een internationaal karakter. Hoe zullen al die andere orthodoxe kerken op het besluit reageren? Wereldwijd zijn er zo’n 260 miljoen oosters-orthodoxen. De grootste groep wordt gevormd door de Russen: er zijn ongeveer 100 miljoen Russische oosters-orthodoxe gelovigen. Nederland telt naar schatting 225.000 orthodoxen. 

Lees ook: 

Ruzie in oosters-orthodoxe kring: de Oekraïense kerk wil onafhankelijkheid

Het besluit om de weg naar zelfstandigheid van de Oekraïense kerk vrij te maken, kent een lange aanloop

Over de groei van de oosters-orthodoxie in Nederland

Door de komst van vluchtelingen en het (al dan niet tijdelijke) verblijf van Oost-Europeanen is de oosters-orthodoxe kerk in Nederland de laatste jaren flink gegroeid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden