null Beeld

In de schaduw van de minaretEildert Mulder

Koppige imams met charisma zijn gevaarlijk, zelfs voor de vrome Erdogan

Het is een ijzeren wet. Elke regering in de moslimwereld krijgt vroeg of laat te maken met religieus verzet. Meestal is dat gericht tegen een dictatoriaal seculier regime dat de islam kort houdt. Maar ook een islamitisch bewind kan botsen met de religie.

Zelfs IS overkwam dat in zijn ‘kalifaat’ in Syrië en in Irak. Strijders begonnen op eigen houtje religieuze bijeenkomsten te houden. Het kalifaat drukte dat meteen de kop in. Islam, prima, maar het liefst veilig opgesloten in een kooi. Dat vinden niet alleen seculiere heersers, maar zelfs de extreemste islamitische machthebbers, zoals IS.

Hun probleem is dat de realiteit te weerbarstig is om een zuiver islamitisch politiek programma te kunnen uitvoeren. Onvermijdelijk moeten ze zondigen tegen hun eigen principes, met als gevolg verwijten dat ze ­inconsequent zijn. De Turkse president Erdogan bijvoorbeeld, is een overtuigd aanhanger van de politieke islam. Maar ook hij krijgt kritiek van ontgoochelde geestverwanten.

Verzet vanuit de Ayasofya

Zijn grote triomf beleefde hij vorige zomer: de ­beroemde Ayasofya werd opnieuw een moskee. Het ­indrukwekkende monument dateert uit de zesde eeuw en was negen eeuwenlang de grootste kathedraal ter wereld. Nadat de Ottomaanse Turken in 1453 Istanbul (Constantinopel) hadden veroverd, veranderde sultan Mehmet het gebouw in een islamitisch gebedshuis.

Vader des vaderlands Ataturk, die Turkije na de ­Eerste Wereldoorlog redde en de sultan afzette, haatte de islam. Hij maakte in 1934 van de Ayasofya een museum. De recente laatste verandering van de Ayasofya, opnieuw in een moskee, bezegelde de nederlaag van de Turkse seculiere elite.

Maar uitgerekend vanuit dat fel bevochten godshuis, Erdogans trotse trofee, ontstond verzet tegen hem. Vorige week legde de hoofd-imam van de Ayasofya, Mehmet Boynukalin, zijn functie neer. Behalve imam is hij ook hoogleraar shariakunde. Hij wil zich weer geheel wijden aan de wetenschap, zegt hij.

Gehoorzaam zijn

Dat was vast niet de enige reden waarom hij zijn functie neerlegde of moest neerleggen. Hij had zich ­onmogelijk gemaakt. Turkse imams moeten gehoorzaam zijn. Groot is de macht van Diyanet, het directoraat godsdienstzaken. De vroegere seculiere regeringen hielden via Diyanet de geestelijkheid onder de duim, en de niet-seculiere Erdogan doet precies hetzelfde.

Maar Boynukalin is een ongehoorzame horzel. Vanuit een theologische invalshoek sneed hij gevoelige onderwerpen aan. Erdogan wil een nieuwe grondwet en Boynukalin vertelde alvast wat daarin moet staan: een verwijzing naar het islamitische karakter van Turkije. Ook eiste hij een verbod van rente, omdat die in strijd is met de sharia. Ter gelegenheid van de internationale vrouwendag bekritiseerde hij de speciale aandacht voor moorden op vrouwen. Alle moorden zijn fout, relativeerde hij.

Het probleem, legt de website ahvalnews.com uit, was niet de inhoud van Boynukalins ideeën. Ook Erdogan is weinig vrouwvriendelijk, vraag het Ursula von der Leyen. Waar het om draait, is dat imams geen eigen politieke meningen mogen verkondigen. Ze zijn ambtenaren en moeten doen wat Diyanet zegt. Basta! Zoals ook Turkse militairen de regering moeten gehoorzamen en niet omgekeerd. Vandaar de arrestatie, eveneens vorige week, van admiraals die in een open brief de regering de les hadden gelezen. Turkse militairen zijn berucht vanwege hun hobby: het plegen van staatsgrepen. Maar ook koppige imams met charisma zijn gevaarlijk. Zelfs voor de vrome Erdogan.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Lees ook:

De Ayasofya weer een moskee: wat betekent dat?

De Ayasofya, sinds 1934 een museum, krijgt weer de status van moskee. Wat voor gevolgen heeft dat voor Turkije en voor de christelijke mozaïeken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden