Theologisch Elftal

Komt de kerk weer in actie nu er een nieuwe wapenwedloop in de maak is?

Demonstratie tegen kernwapens in Amsterdam, 1981. Beeld ANP

Het begon met de aankondiging van president Trump, begin deze maand, dat de VS zich terugtrekken uit het INF-verdrag, dat een verbod op nucleaire kruisraketten regelt. Want, zei Trump, Rusland hield zich niet aan de afspraken. 

Dit weekend publiceerde de Frankfurter Allgemeine Zeitung informatie, waaruit zou blijken dat Rusland inderdaad in het geheim kruisraketten heeft ontwikkeld die heel Europa kunnen bereiken. Prompt riep De Telegraaf de politiek op om de plaatsing van kernwapens in Nederland te overwegen. En ook de Navo-top van gisteren stond in het teken van een nieuwe nucleaire wapenwedloop. 

In de jaren tachtig was de voorgenomen plaatsing van zulke kruisraketten in Nederland onderwerp van verhit debat. Massale demonstraties trokken de aandacht, met leuzen als ‘liever een Rus in m’n keuken dan een raket in m’n tuin’. Bij de vele demonstraties tegen de wapenwedloop speelden de kerken een grote rol. Wordt het, in een tijd waarin oude spanningen weer herleven, niet tijd om de kerkelijke vredesbeweging weer af te stoffen?

“Ik was te jong om mee te maken dat er kernwapens geplaatst zouden worden,” zegt Alain Verheij, schrijver en blogger. “Maar zoals Prediker zegt: er is niets nieuws onder de zon, en alles wat er gebeurt, is al eens eerder gebeurd. Het lijkt me in elk geval geen slecht idee als christenen zich tegen deze nieuwe wapenwedloop verzetten.”

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, herinnert zich dat hij in de jaren tachtig één keer meegedaan heeft aan zo’n demonstratie. Daar heeft hij nu spijt van. “Je kunt niet alleen maar het ideële standpunt vertegenwoordigen. Als je niet bereid bent om een antwoord te geven op concrete dreigingen, als je geen verantwoordelijkheid wil dragen voor je veiligheid, maar ondertussen wel onder andermans atoomparaplu wil schuilen, dan vind ik dat niet fair.”

Verheij: “Bij atoomwapens moet ik denken aan een tekst uit Deuteronomium. Daar staat zoiets als: ‘Wanneer je een stad belegert, mag je haar boomgaarden niet vernietigen. Is een boom soms een mens dat je tegen haar moet strijden?’ Dat vind ik heel realistisch: oorlog hoort er blijkbaar bij, maar perk de destructieve kracht ervan in. En dat is het probleem met deze atoomwapens: die zijn zo verschrikkelijk destructief voor de natuur, voor de mens, voor alles wat leeft.”

Smalbrugge: “Een nucleaire wedloop loopt uit op wederzijdse zelfvernietiging, die weg moeten we absoluut niet op. Maar ik wil de discussie niet beperken tot de vraag naar atoomwapens, want dan kunnen we ons gemakkelijk verschuilen achter idealisme. En dat is juist het probleem: we maken ons druk over de vraag of er atoomwapens onder onze JSF moeten komen, of dat we dat toch liever aan Frankrijk overlaten. En ondertussen zijn we blind voor het feit dat Rusland al heel lang bezig is om grote legereenheden op te bouwen langs de grenzen van de Baltische staten en Polen. Ik was twee jaar terug in Riga en daar heb ik gevoeld hoe reëel de angst voor een invasie daar is. Wij hebben daar vijfduizend man gestationeerd, tegen honderdduizend aan de Russische kant. Dat zet geen zoden aan de dijk. Als je iets wilt hooghouden van een liefde die boven alle machtsdenken uitgaat, hoort daarbij ook dat je oog moet hebben voor de angst in die landen. Dan moet je je gezamenlijke defensie versterken, en kerken moeten dat ook gewoon durven zeggen.”

Verheij: “Dat is de eeuwige spanning van Jezus’ Bergrede. We moeten de andere wang toekeren, onze vijanden liefhebben, enzovoorts. Maar kun je dat ook omzetten in een politiek program? Ik wantrouw gelovigen die zeggen dat dat kan. Die hebben vast nog nooit een land bestuurd. Maar mensen die onmiddellijk roepen dat het niet kan, wantrouw ik ook. Die grijpen iets te snel naar een realistisch pragmatisme. Je moet niet te snel zeggen dat de Bergrede hopeloos naïef is.”

Smalbrugge: “Ik moet hierbij denken aan de grootinquisiteur uit het verhaal van Dostojevski. Die protesteerde toen Jezus opeens terug op aarde kwam: de kerk had er honderden jaren over gedaan om zich verantwoordelijk op te stellen en de boodschap van Jezus wat aan te passen aan de harde werkelijkheid. En nu kwam Jezus de zaak weer op scherp zetten. Het probleem van de grootinquisiteur is een reëel probleem. Kun je werkelijk trouw blijven aan het evangelie of moet je compromissen sluiten als je verantwoordelijkheid wil dragen? Ik zou zeggen: blijf streven naar trouw aan het evangelie, maar geef ook toe dat die trouw niet lukt. Blijf als kerken gevoelig voor de vragen van anderen, en durf daarbij vuile handen te maken.”

Verheij: “Ik geloof ook wel dat je theologisch kunt verdedigen dat staten zich moeten bewapenen om verdediging te voeren. Maar de kerk heeft andere wapens dan legers. De kerk moet zijn handen vuil maken om andere mensen te helpen. Het is de overheid die een leger maakt, en het is de taak van de kerk om profetisch te spreken namens mensen die niet zelf kunnen spreken omdat ze verdrukt of bedreigt worden. Dat activisme, die radicale boodschap heb je nodig in een samenleving, want er gaan nog heel wat nuances overheen voordat het uiteindelijk daadwerkelijk in beleid wordt omgezet. Wat mij echt mooi zou lijken? Dat de kerken in het westen en in Rusland dezelfde insteek zouden hebben. Dan zou je een soort omgekeerde bewapeningswedloop krijgen, waarbij de legers tegen elkaar opbieden in het bouwen van wapens, terwijl de kerken tegen elkaar opbieden in het protest daartegen. Dat is nog goed voor de oecumene ook.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

We zijn getuige van de opmaat naar een nieuwe wapenwedloop

De term wapenwedloop roept veel onaangename herinneringen op. Net als de termen Koude Oorlog en kernwapens. Maar wie de afgelopen weken het nieuws volgde, waande zich decennia terug in de tijd

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden