RecensieFilosofie

Klimaatcrisis? Switch van doem-denken naar doen-denken, zegt Henk Oosterling

Verzet in ecopanische tijden. Van ego-emancipatie naar eco-emancipatie. Henk Oosterling. Uitgeverij Lontano; 224 pagina’s; € 22,00 
★★★★☆

Over de auteur

Henk Oosterling (1952, Rotterdam), voormalig universitair hoofddocent aan de Erasmus ­Universiteit, publiceerde in 2016 ‘Waar geen wil is, is een weg’. Als aanjager van het onderwijsproject Rotterdam Vakmanstad vertaalde Oosterling zijn ideeën naar de praktijk.

Stelling van dit boek

‘De fade-out van de mens voltrekt zich in een cascadische versnelling van natuurlijke en sociale rampen die het onbedoelde gevolg zijn van een uit de hand gelopen comfortabele levensstijl’, schrijft Oosterling over de huidige klimaatcrisis.

In de moderniteit zijn we die comfortabele levensstijl als vanzelfsprekend gaan zien. Je kunt mensen vragen om hun auto te ­laten staan of minder vlees te eten, maar dan morrel je aan een vrijheidsbegrip dat ze met de pap­lepel is ingegoten. Paradoxaal genoeg voelen we ons door de afhankelijkheid van auto en iPad zo vrij als een vogel.

Wanneer de paradoxen van een discours niet meer toereikend zijn om ons destructieve doen en denken te begrijpen, is dat discours aan vervanging toe, constateert Oosterling.

De filosoof ziet drie mogelijke reacties op de klimaatcrisis: vluchten, verstijven en vechten. Uit de titel van zijn boek blijkt al welke reactie hij het meest zinnig vindt.

Hoe kom je dan in verzet? We zijn weliswaar allemaal verantwoordelijk voor de klimaatcrisis, maar niet in gelijke mate dader of slachtoffer. Bedrijven als Shell hebben een grotere aansprakelijkheid, arme mensen worden onevenredig hard getroffen.

De moderne metafoor voor machtsstructuren is de piramide, met het volk aan de basis en de ­elite in het topje. Onze voorstelling van ‘verzet’ is sterk door deze ­hiërarchische visie gekleurd: de ­piramide moet onthoofd!

Maar wie de machthebber uit het topje van de piramide stoot, laat de piramide intact, analyseert Oosterling. En als onze individuele consumptie­patronen het probleem zijn, wie is die machthebber dan eigenlijk?

Door de wereld niet als piramide maar als netwerk te beschouwen komt Oosterling tot radicaal andere inzichten. Verzet is dan een ‘inclusieve tactische manoeuvre die in netwerken wordt doorgeknoopt en in kracht toeneemt door opschaling’. Door je vragen, zorgen en levensstijl te delen kun je de switch maken van ‘doemdenken’ naar ‘doendenken’.

Makkelijk zal het niet zijn om onze comfortabele levensstijl op te geven. Bovendien zal het opschalen van individueel verzet naar ­internationale ‘macropolitiek’ een lange adem vergen.

Opvallende passage

‘Met nostalgie heb ik niks. Op de stelling dat vroeger alles beter was, denk ik alleen maar aan mijn ogen en mijn knieën. Mij is ook iedere vorm van ‘misantropisch ecologisme’ vreemd (…). De mens hoeft voor mij niet uit te sterven om het goed te maken met de aarde. Dat christelijke boetekleed trek ik niet aan.’

Reden om dit boek niet te lezen

Wat voor metaforen krijgen we in plaats van de piramide? Oosterling noemt onder andere het ‘donut­model’ van de Britse econoom Kate Raworth, een model van behoeftevoorziening met respect voor ecologische plafonds, dat inmiddels ook door de gemeente Amsterdam is geadopteerd.

Los van de inhoud, vraag ik me af of een donut echt het krachtige alternatieve beeld is dat het discours aan het wankelen zal doen brengen. Oosterling schrijft dat we ons doendenken moeten ‘doorlussen’ in het netwerk om het verschil te maken, maar vaak gebruikt hij ook het werkwoord ‘opschalen’.

En dat roept toch weer het oude pira­midale beeld in herinnering, waarmee hij nu juist wilde afrekenen.

Reden om dit boek wel te lezen

Oosterlings analyse van het piramidemodel, dat hij tegenkomt bij denkers van Hegel tot Hobbes, is ijzersterk.

Klinkt zijn alternatieve discours te utopisch? De wereld als netwerk, die gedachte maakte al school tijdens de opkomst van het internet. We zijn internet echter te snel weer als een piramide gaan ­beschouwen, met ‘informatiekapitalisten’ die van bovenaf aan de touwtjes trekken.

De ideeën voor een ‘discours-inbreuk’ zijn dus al lang voorhanden, we hebben ze ­alleen nog niet in laten dalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden